Written by
- K.J. Lalbiakngheta

NATIONAL SYMBOL ṬHENKHAT LEH HINDUISM

Kan hriat ṭheuh angin India ram hian chhinchhiahna bik engemawzat a nei a, chungte chu India ram nena inkungkaihna nghet tak nei an ni hlawm. Heng chhinchhiahna ṭhenkhat leh Hindu sakhua inzawm dan hi kan ngaihtuah tam lutuk loh lam a ni maithei. Tin, tun hnaiah national book atana Hindu sakhaw lehkhabu thianghlim pakhat - bhagavad gita rawtna chungchangah boruak a sang hle a, chiang zawka thlir ve a ṭha awm e.

Indus luikam vela civilization lo inṭan chhoh hunlai (c. 2000-1700 BC) vel aṭang daih tawh khan Hindu sakhua (ni theia ngaih) leh mipuite nunphung rawn inher chho zel hi lakhran hleih theih loh khawpin a inbelhbawm a. Chu chu India rama Aryan-ho rawn luh, Vedic hunlai (c. 1500-1200 BC) vel khan sawhngheh a lo ni ta a (D.N. Jha, 1977). Tichuan, India mipui tam zawkte culture chu Hindu sakhua nena kut insuih tlatin a rawn inmung chho ta zel a ni. Hindu scholar tam tak chuan, “Hinduism hi sakhua a ni ngawt lo a, Indian culture a ni ber e” an ti ṭhin. Chutiang chu a nih avangin India rama political party leh pawl engemawzat chhinchhiahna hi Hinduism nena inzawm tlat an ni. India ram pawh ‘sovereign secular socialist democratic republic’ ni mah se ram chhinchhiahna ṭhenkhat chu Hindu sakhua nena inzawm tlat an ni.

National tree, hmawng kung (banyan tree/ ficus bengalensis) hi Hindu-ho thing thianghlim a ni a, a hnahah hian an pathian krishna chu a chawl hahdam ṭhin niin an ngai. Bhagavad gita 15:1 ah chuan, “Mi tu pawh he thing hria chuan veda a hria a ni” tih a ni.

National flower, lotus pangpar (padma/ nelumbo nucifera) hi Hindu-ho chuan an pathian vishnu lai (navel) aṭanga rawn chhuak niin an ngai. He pangpar hi an pathiante mawina leh duhawmna entirtu niin an ngai a, an pathian ṭhenkhat; brahma, lakshmi leh saraswati te nena inzawmna thuk tak a nei bawk. Tin, lotus hi BJP symbol a ni.

National river, Ganges lui hi Hindu-ho lui thianghlim a ni a. An pathiannu (personified) ganga a ni bawk. He luia inbual hian sual ngaihdamna leh moksha (thihna leh pian nawnna ata zalenna) chang theiin an in ngai a, Kumb mela velah pawh an inbual chiam zel hi. Ganges lui hi tuna central sawrkar hian a ngai pawimawh hle a, a thenfai hna thawkin chu chu kum 2018 ah chuan zawh hman a tum. Ganga rejuvenation chu Water Resources leh River Development te nen ministry pakhatah dahin senior cabinet minister Uma Bharati leh MoS Prof. Sanwar Lal Jat ten an enkawl mek a ni.

India ram chhinchhiahna siam feltute khan hetiang tak hi kawhtir an tum em ka hre lo a, mah se tinzawn theih tak chu a ni.

National book atan Bhagavad gita?

Kum 2014 September thlaa PM Modi’n US a zuk tlawh khan he lehkhabu hi President Obama a lo present tawh a ni. December ni 7, 2014 khan RSS hnuaia in affiliate pawl pakhat, Global Inspiration and Enlightenment Organization of Gita (GIEOGITA) huaihawtin Delhi-a Red Fort Maidan-ah bhagavad gita kum 5151 tlin lawmna, gita prerna mahotsav neih a ni a, India rama foreign embassy 20 aiawhten an hmanpui bawk. He hunah hian external affairs minister, Sushma Swaraj chuan bahagavad gita chu national book (rashtriya granth) ah puan a rawt a, hemi atan hian thil ṭul tihfel ngai tlemte chauh awm tawh niin a sawi a. Bhagavad gita vang chauha chona hmachhawn thei niin a insawi a, psychitrist te pawh depression vei damlo enkawl nana chhiar ṭhin turin a fuih a, mitinte nitin chang hnih tal chhiar ṭheuh turin a rawn bawk. A thusawi hi VHP hotupa Ashok Singhal leh Maharastra CM Manohar Lal Khattar ten an thlawp nghal a, “Bhagavad gita hi constitution chunga awm a ni a, PM hian national book atan a puang fel thuai tur a ni” an lo ti bawk.

Bhagavad gita chu engnge?

Hindu sakhua hian lehkhabu thianghlim engemawzat a nei a, chungte chu pahnih - sruti (thil a hriata hriat) leh smriti (thil hriatreng/ rilrua cham) ah ṭhen a ni. Sruti chu veda bu pali (rig, sama, yajur, atharva) te an ni a, Smriti chu sruti ni lo zawng an ni a, a langsar zualte chu ramayana, mahabharata leh purana te an ni. Bhagavad gita chu Lal hla/ Lord’s song tihna a ni ber a, mahabharata thawnthu vawrtawp (climax) a ni. Pawmdan tlanglawnah chuan kum zabi 2-na BC lai vela Hindu puithiam hriatna sang bik nei Vyasa ziakkhawm (compile) a ni. A bu pum hi bung 18-a ṭhen a ni a, a vaiin chang (shlokas) 700 a awm. Bung 1-na tihloh hi chuan yoga lam a hawi vek.

Mahabharata thawnthuah chuan thlah khat, pandava unau leh kaurava unau hote lalram chungchanga inhmu thiam loin an indo a. Pandava unau lam mi Arjuna chu indona field-ah a rilru a buai hle a, a chhan chu ṭha tak pawh lo nise mahni unaute thisen chhuah chu dik theiin a hre lo. Tichuan, Hindu pathian krishna chu mihringah lo changin Arjuna indo tawlailirah a rawn chuang ve a, Arjuna chu a counselling ta a ni. Arjuna hian a hriatthiam lohte a lo zawtfiah bawk a, heta an inchhanna dialogical sermon lakchhuah hlawm khata dah chu bhagavad gita hi a ni. Krishna chuan Arjuna chu mihring dinhmun azira tih tur (duty/ dharma) dik, a bawhzui dan tur, buaina thlirdan tur leh a hmachhawn dan, hriatna leh chetzia thunun dan, mihring nun kawng hrang hrangte a zirtir a ni. Tin, krishna chungchang, pathian mihringa lo channa (avatar) leh Hindu sakhuain khawvel a thlirdan te a langsar bawk.

A nghawng a na

Sushma Swaraj rawtna hian India ram media leh politics a luah khat nghal a, kum 2014 Parliament thlasik ṭhutkhawm pawh he issue avang hian an ri laih laih a nih kha. Sakhaw dang hruaitute an auchhuak nghal a, political party ṭhenkhat (INC, TMC, Left, adt.) te pawhin sawiselin an bengchheng hle. TMC hotunu Mamata Banerjee chuan India rama sakhaw hrang hrangte lehkhabu thianghlim hming sawi chhuakin chungte chu an zah vek thu a sawi ve hial a ni.

National book atana bhagavad gita duh leh duh loh campagn-na hi social network site (facebook & whatsapp) lamah a darh chak hle a. Ka awmna group engemawzatah he campaign message leh voting option hi midangin an rawn fo post ṭhin a, vawi khat chu a duh lo lamah ka vote ve nghe nghe kha.

Ka ngaihtuah zui tak chu...

India ram chu sakhaw tihbik nei lo ram a ni a, khua leh tui kan nihna angin kan ngaihdan te sawi thei turin dikna kan nei a, sakhaw mal lehkhabu national book atana duh loh chu thil awm lo pawh a ni lo. Amaherawhchu, he issue avanga Mizo Kristiante kan phu deuh dual niawma lang hi a eng chu kan hria nimaw ka ti, kan chiai hma lutuk ṭhin a ni.

Kan sawi tak ang khi India ram chhin­chhiahna leh Hinduism inzawm theih dan a ni. India mipui tam zawkte culture leh Hinduism hi a inngheng tlat a, hei hi a thlirdan thiam a ṭha khawp mai. Hman aṭangin kan ngaihtuah ngai vak lo nge, engah kan ngai vak lo niin a lang. Tunah social network lamah thu a tam ta deuh a, insawiṭhaihna leh hrilhlawkna angreng te nena kan ri ta hluai hi chu a holam deuh a ni. India ram nihna pakhat, ram danpuia chuang sakhaw zalenna hi tun thlengin pheh thluk em chu a la ni lo nang a, humhalh leh chawisan a ṭul hle.

Mizoramah BJP unit kan nei a, central sawrkar pawh thawhpui thiam kan tum hlawm a. Mizo politician ṭhenkhat vir vel ruai te pawh kan awm a, tlaktlum loh kan hlau hle. Helam kawngah hian khaw hmuh deuh a ṭha khawp mai. Central sawrkar chu state sawrkar tan dawr loh theih loh chu a ni a, mah se kan state hmasawnna leh intodelhna tur lama ṭanlak a ngaihzia a tilang chiang hle.

Tin, Mizote hi pianzia leh hmel, nundan phung leh rilru puthmangah pawh kan dang tih hi chu tlang hriat a ni a, kan Indian hleithei lo pawh hi awm tak a ni. Amaherawhchu, tunah chuan Mizoram chu India ram bung khat a ni tawh. Mahnia ro in relna hranpa kan neih mai hmel loh a, Hindu sakhua chungchawi chu lo dah ṭha hmak ta pawh ni ila, kan Indian thiam ve deuh te pawh a ṭul awm e.

Bhagavad gita hi national book atan central sawrkar hian a puang a nih phawt chuan campaign vote hian kori a tu vak lo maithei. Party mal pawha nghet taka sawrkarna siam, India mipui tam zawkte thlawpna leh duhdan hre chiang tak BJP hian Hindusim hi a politicize thiam hle. Tuna union cabinet minister tam zawkte (PM Modi ngei pawh) leh BJP sawrkarna state CM te hi Hindu bel (RSS, VHP, bajrang dal, adt.) a chhum hmin leh Hindutva ideology-a tahhriam vek tawh an la ni lehnghal a. PM Modi phei chu kum 2002-a Gujarat state-a godhra intualvuakna velah a lo hminghliau tawh hle a nih kha.

Kum 2001 chhiarpuiah India ram mipui 80.5 % chu Hindu an ni a, kum 2011 chhiarpui khan 79.6 % ah a tlathla a ni. Mihring kan pung chak si a, hemi awmzia chu sakhaw dangho an pung tihna a ni. Hei hi Hindu kulmukho chuan mut mawh hnar mawhah an nei a, tun hnaia BJP MP ho ṭawng chhuah duh danah a chiang hle. ‘Hindu hmeichhiaten fa pali aia tlem lo neih tur,’ ‘India ram hi Hindustani a ni,’ ‘Engtikawng pawhin ayodhya hmunah hian Ram temple sak a ni ang,’ ‘India mite chu eng sakhua bia pawh Rama fate vek kan ni,’ tih vel a ni a, national book issue lo ri chhuak ta pawh hi a mak vak lo. Tin, Krismas ni tak, December ni 25 chu central sawrkarin good governance day-ah a puang mauh mai bawk a nih kha.

Kan Kristianna hi

Tun hnaia kan boruak velah hian kan engemawti deuh ruai hlawm a, social network lamah pawh insawiṭhaihna leh hrilhlawkna lem angreng tak tak kan vawrh darh vak vak a ni. Nun tak lam ngaipawimawh hauh si loin facebook leh whatsapp status-ah te kan hmang chei chuai a ni. Thlarau pawl kan duh a, a hruai erawh kan duh lem lo. Pathian thu kan hril vak hian kan nun a luhchilh tawk lo a, thu takin min chiah hneh lo a ni ber. Takna leh nghehna nena Kristian nun kawng zawh tur kan nih laiin thlir fim dawl turin dinna nghet (principle) kan nei lo fo. Nitin nuna Kristianna lak luh leh kalphung (system & structure) tih-Kristianna lam hi kan tuipui phak lo (H. Laldintluanga, 2014:43), nge ni kan duh lo zawk? Pathian thu kan sawi huai huai a, nuna hmuh tur nei khawpa Pathian mi erawh kan tam lo hle. In ti Kristian ṭha hle si, hlauh ngah lutuk, hlauh tur zawng leh puh dik tum kan tam lutukte hi Rev. Thansiama ṭawngkam takin, ‘kan pawnlanna thukzia’ lantirna mai mai a ni.

Pawimawh ber ta chu Pathian rinna takah nghet takin ding la, inralring leh fimkhur takin nung la, engemaw hlekah chiai mai mai suh. Pathian Pathianzia te hi ngun takin ngaihtuah la, A thu pawh nun pui tum ang che.