TUK CHHUAK
He mi ni-a ka tûk chhuak chu naupan laia kan diary bu-a “Chhûm a awm. Sakawr ka hmu” tih kan ziak ang mai kha a ni ta lo tlat mai. Thawhṭanni a lo ni leh tawh a, Chawlhni zana inkhawm leh inkhawm lo pawh hriat hran theih loh khawp khan hmanhmawh phelêngin mahni thawhna lam panin kan insul leh ta sung sung mai a. Chutih lai chuan kei chu tuma hriat pui si loh khan ka khat deuh up reng a, min uai rittu thil ṭûl khan motor chhungah pawh khan min kam ding deuh oh reng a. Mahse office lam thil chu a ni hauh si lo - keima mimal ‘private’ thil liau liau a ni.
Eng finna hmang teh rengin nge maw ni Imphal-a Income Tax Office chuan, “Kum 2013-2014 Income Tax return i thehlut lo va, he mi chhung hian cheng nuai sawm aia tam i la lut a, chuvangin he website-ah hian rawn in register la, i return rawn tifel rawh” tiin min rawn misual chei deuh ringawt mai a. Kha leh chen kha sawrkar hna ka lo thawk ve tawh a, Hmar Khaw Chhak pawn lama hna ka thawh lai tih loh chuan income tax hi ka pe ngai lo tih kha ka kutzungṭang angin ka hre chiang si a. Tuna taka hetia min rawn tih rikngawt mai chu tiin ka insawh ka insawh a. Keimah leh keimah ka inhrilhfiah theih tak si loh avangin an ITO pa chu ka hriat chhun Income Tax Act 1961 tihte vauchhera hmangin ka zuk chhuk tuk ve nual a, ka hriat chin a zo der a, min chhaih thui ang tih hlauhawm tak a ni. Mahse ka ap rûk deuh ran tawh avang khan ka zawhna pawh kha zawhna ai mahin mahni thiamthu sawina a ni ta ber mai. Ṭha taka min lo hrilhfiah hnu pawh chuan ka la ner deuh reng a, ngaihtuah loh loh tur te ka ngaihtuah a.
Kar hmasa aṭang khan ka SBI net banking a mumal tawh lo va, ka login password kha computer-in a pawm duh ta reng reng lo mai a. Vawi thum login hlawhchham hnu phei chuan mi kalh sak daih mai lehnghal a. Chhei raw khaw! Ka mobile bill lah hi Imphal lama pe reng ka ni a, chu mi atana pawisa ka transfer-na ber chu bank online a ni si a, tiin ka pensioner rilru kha a bangbo viau a ni. BSNL lah hian billing address hi an thlak thei lo a ni chêk ang chu - thurawn mumal min pe thei hauh lo va. SBI tel lo chuan val hi ka che buai ta a ni e. He mi avang hian kan ṭhianpa Pu J.Thatlinga (J hi Jahau ni lovin James a nia) SBI AGM, lalnu Kandaki hnuaia thawk mi tilreh lal tak aia lal zawk Shillonga mi chu ka zu be ta ngawt a. Ani’n SBI Solomon’s Cave-a lal tak bawk, Deputy Manager Pi Vicky a rawn be leh chhawng a. Vanneithlak takin Pi Vicky chuan password thar min siam sak theih thu a rawn sawi a, thâwk khat chu a veng a, mahse hmabak a la awm.
Chutianga ar bo zawng chung chuan office chu ka thleng phei a. Ka ṭhutna pawha ṭhu hman lo chuan ka nau computer khawih thiamte nen ITO pa thu min râwn ang chuan kan han tlir ve zaih zaih a, engtin tin emaw chuan kan inthun lut fel ve ta mai a. A rang a rangin an pawmna (acceptance) a rawn kal nghal a, ka thaw leh deuh huai a. Chutah net banking buaipui lehin Pi Vicky chu ka han be leh ta a. Ka login password thar pawh a lam theih tawh tih min hrilh a, ka lam nghal a. State Bank kawta motor-a ka luh hnu chuan ka hnunga motor aṭang chuan SBI aṭanga lehkha ka hmuh leh hmu loh an rawn zawt a, “Kan hmu e, kan lawm e” kan ti a, Chaltlang lam panin kan tlan ta zel a. Kha motor-ah khan Pi Vicky pawh chuang ngeiin ka ring a, mahse kawng laka inbiak theih a ni ta si lo. Kan kalna tur kha a thuhmun avangin mitthi vuinaah tal ka hmu ang chu ka ti a. Mahse a hmel kha ka la hre si lo va. Nu fel leh hmai fai deuh âwm apiang chu ka tiha mawi lova nui hmel deuh hian ka han be ngawt zel a, mahse Vicky âwm chu ka hmu ta chuang lo va. A tukah chuan phone bawkin a login password min pek pawh chu kan thun luh thiam loh thu han hrilh a, rei fe min rawn hrilhfiah a - rin aiin a thin a nel. Kei ni zawk ila, “In thak thakin thak rawh u” ka tihna turah khan amahin min rawn phone let a, zaidawh takin mi rawn hrilh zel a. A tawpah chuan thiam vang ni lovin tihpalh thil thu tak meuhin kan login fuh ve ta a, thaw tak tak a veng ta. Hetianga a hun taka min ṭanpuitu Vicky leh amah ang hi VIP an lo ni ta ber mai!
Mitthi vuina ka tih khi Pu Lalhming-liana Saiawi vuina a ni a. A hun takah, kawtkaia ṭhutna chang tawkin ka thleng a. Ṭhutna ṭha chang lote chu thlanlung chungah an fu fur bawk a. Ṭhianteho chu an lo ṭhu mûk hle tawh a. Pu M.Lalmanzuala ka han hmuh chuan mahni office hna kalsana he hmuna kal ka ni tih inhre chhuakin ka tîm ṭhelh a. Mahse ṭhian dangte nen kan inbe nek nek a, chu lam chu ka ngaihtuah thui ta lo va. Senior Pu Bualhrânga, bengvar taka min lo be hmasatu ka han hai kha chu ka inthiam lo hle mai. Ruah hmi leh ni sa a inkarthlâk sek hnu chuan vuina program chu dar 12 pelh hretah ṭan a ni ta a. Chutih lai chuan kan nau Franklin-a, Secy Consumers’ Affairs Deparment kha pangpar kual nalh fe keng hian a rawn chhuk a, “Sir, hei hi a ruang chunga dah tur a ni” ti-a mi rawn pem buhbel ta mai chu ka phu zawk mai a. Kei Mizoram IAS Association-a associate member mai leh a mikhual berin khatiang thil urhsûn han hlan kha ka inthiam chiah lo va. Vanneihthlak takin Pu K.Lalnghinglova Commissioner IAS (AGMUT) Association President kha a lo awm hnai a, ka sawm ta ngawt mai a. Pu Lala nen chuan IAS Association hminga thlahna pangpar chu Pu Lalhmingliana Saiawi ruang chungah khûn takin kan va dah ta a ni. A ruang kiltute khan Pu Lala kha chu an hre ṭhuap ngei ang a, kei kha chu min mikhual chemthiah viau-in ka ring. Chuvangin, hei hi ka han sawi belh ang e.
Pu Hminga nen hian vawi hnih chu hmaichhanah kan inhmu tawh a. A hmasa zawk chu kum 2007-a Manipur-a a lokalin MAL-in Churachandpur-a an buatsaih Thu leh Hla Seminar-ah a ni a. A vawi hnihna chu a hnu deuh kum 2012 khan Aizawlah JC Jonunsanga lehkhabu hawnna Press Club-a neih ṭumin a ni. Inbiangbiakna mumal tak erawh kan nei lo. Thuziak mi a ni a, amah phei chuan writer leh novelist inti ngat a ni. Kei hi mi thuziak - Sapṭawng leh Mizo-
ṭawng pawh lo chuk fak fak hi nuam ka tihzawng a ni a, Pu Hminga lehkhabu-a a ṭawngkauchheh te pawh hi sawisel tur ka nei fo ṭhin. A Thukhawchang 4-na pawh kha ngun taka ka chhiar hnuin review ka chak deuh va, ama remtihna ngeiin ka chinglet ta a. Chu ka review-na chu (Aizawl Post-ah ni ta in ka hria) a rawn chhuak chu Mumbaia a zin laiin a lo chhiar ngei a, huat ahnekin a lawm hle nghe nghe a ni.
June 12 Chawlhni tlai dar thuma amah ralna IAS leh All India Service Officers (thawk lai leh chawl tawh) kan neih khan, “Thlamuanna thuchah” sawi turin kan hotute’n min ruat a. He mi ṭum hian, "Pu Lalhmingliana Saiawi khan mize ṭha deuh a neih chu a thin a nel em em kha niin ka hria. Lehkhabu inchinlehsak te hi tam takin an tuar zo vak lo va, inzir nana hman let ahnekin an ṭeu hlur zawk ṭhin. Ani erawh chuan a lehkhabu ziakte miin an han comment a, an lamrel chang pawhin lawm takin a dawng thei a, mi puitling leh tluk rual loh a ni” tiin thu ka hma theh a. Sawi dikin ka inhria. A hmaichhan ngeia, “Mizote zingah hian novel dik tak ziak kan la awm lo” ti-a a naupang zawkin ka tih ṭum pawh khan mi rawn chhang let duh hauh lo. A vui ni-a a ṭhiante’n fakna thu an sawi te kha a phu em em a. Kan senior Pu Lalkhama pawh khan a sawi ṭha ngawt mai. Kan ṭhianpa Darsiamliana pawhin Churachandpur
aṭangin mi rawn bia a, “Pu Hminga chu ka ui ngei mai. Mumbaia kan awmho laia kan hotu ber, mi zaidam leh rinawm a ni” a rawn ti khan ka ngaihdan pawh a rawn nemnghet lehzual a ni.
- PC.Lawmkunga