Written by
- R.Lalfakawma
Seling

TÛNLAI THIL AWMZIA – SAWRKHÂR THAWHPUI

Tûn hnai Chanchinbu lamah Meghalaya sawrkhâr chuan an state chhunga hnam dang hnathawka awmte lo en diktu chungah FIR a theh luh thu kan hmu a. Khasi Students’ Union ten National Highway-a checkgate an lo siam ve ngawt te; ṭhahnemngaih luat vânga an thuneihna ni miah lova eng eng emaw an lo check ve kha, dân pawn lam thil a nih avângin an Chief Minister Conrad Sangma chuan ṭha a ti lo va, mahni duh thua dân lo lek ve ngawt ching ṭhinte lakah sawrkhârin zah a ngaih dawn loh thu a sawi nghê nghê a ni.

Mi rama thil thleng leh kan ram thilte hi khaikhin loh theih a ni ṭhin lo va, Meghalaya chanchin thar pawh hi chhiar rual rualin kan rama thil thleng ṭhinte rilruah a lo lut nghal zut zut a. Keini hian kan tifuh viaua kan inhriat laiin, Meghalaya sawrkhâr hotupa lah chuan kan chin ṭhin thilte hi a duh lo hle dawn tihna a ni a. An tifuh zawk nge kan tifuh lo zawk tih pawh a sawitu azir a ni leh mai ang chu.

Keini Mizote hi chu lal lal lâi ata tawh khawnbâwlte nena rorêl ṭhin kan nihna kha vawiin ni thlengin a hlimthla a la lang a. Ram hruaitu tura kan thlante pawhin NGO hrang hrang a ṭul angin an thawhpui a; Village/Local Council level-ah pawh hetiang zel thoin. Tûn hnaiah kan sawrkhâr pawhin Ruihhlo dona kawngah chak takin hma a la chho mêk a. CYMA, MKHC, MJA, MZP, MSU, Zirtirtu pâwl leh mi thiam bikte nen uluk taka ruahmanna siamin sawrkhâr ṭha ringawt a tawk lohzia hriain, khaw tin ten mahni tualzawlah hma kan lak theih nan ruahmannate pawh siam an tum a ni. Ruihhloin kan ṭhalai nun a suat nasat dan leh hnathawk thei lova min siam dan te, chhûngkua leh khawtlâng min tihbuai dan en hian thapui thawha kan ṭan rual a ngai rêng a ni.

Keini ramah chuan khaw tinah hian thuneitu lian tak, India dân rorelna kal phung piah lam deuh thleng pawha mahni khaw dân lekkawh ngam kan nei fir fer a, khawtlângin kan thlamuanpui châng pawh a tam. Khawtlâng tana mi ṭangkai, mahni hna leh chhûngkaw thil aia khawtlâng ṭhatna tur ngai pawimawh zawk ni awma phe phe tawk hi khaw tin hian kan nei ṭheuh awm e. Anni zarah pâwl a hmingṭha a, khawtlâng pawhin fak an hlawh phah fo.

Khawtlâng tân tiin zû leh ruihhlo kan do va. Ṭhahnemngai takin a thim a vâr pawh thlu lovin hah takin hmâ kan la a, zû leh ruihhlo a tawm tâwk tâwk a, a ti ṭhinte pawh an hawi lawl lawl mai a ni. Pâwl ṭhenkhat chuan a ti ṭhinte pawh hi vei zuiin khawi khawi home-ah emaw kan hnawh lut a. Ṭha takin lo chhuak se, an chhûngte leh khawtlâng tân mi ṭangkai tak ni zui se; kohhran inkhawm apiangah hlim takin inkhawm chhunzawm ṭhin se tihte pawh kan duhthusam a ni ngei ang.

Village Defence Party, Joint Action Committee kan tih ang chite pawh hi mi awm ṭha duh lo tan an nelawm loh va; a hming aṭang rêng rêng hian an âwm a khauh nghal ûl mai a ni. Khawtlâng venghimtu, khawtlang muantu, khawtlang thian thianghlimtu nihna zawng zawng nen an fâwm kêm avângin mawhphurhna an nei lian hle. Zu rui leh buaina siam chîng han vau daih te; hmeichhe awm ṭha duh lo zilh kawngahte an thawh hlawk êm êm a. Thil bo chhui zui kawngah te, mi awm ṭha duh lo zilh kawngahte pawh police aiin an zam a ṭha zawk emaw tih tur a ni a, an ṭangkai ṭhin khawp mai. Dik tak chuan an tel lo hian kan awm thiam tawh lo zawk hial awm e.

Sawrkhâr indaih lohna hre rengin pawl ṭhenkhat chuan chak takin hma kan lakpui a, chutih rualin sawrkhâr duh dan a ni em tih zawng zawng erawh kan ngaihtuahpui leh chuang lo va. Tûn hnaia dân lova sumdawnna kalpui chungchangah pawh police duty duhkhawp lovin an duty-na kiangah kan duty-pui a, checkgate hrante kan siam ve bawk a. Dân lova thiltih kan haw êm êm a, dân ang thlapin sawrkhâr pawh chê se kan duh. Mahse, dân lova chêt chingte kan dona kawngah dân lo bawka kan chêt chuan thui tak kal a har ang. He lam kawngah chuan Pi Vanramchhuangi hmalâkna hi a fakawm khawp mai a, a duh anga chin chhui tura CBI han koh luh rap rap erawh a thlenpui zo ang em tih a ni.

Khua leh tui ṭha chuan a ṭul huna sawrkhâr hmalâknate theih ang tawka lo ṭanpui hi tihmâkmawh niin thil pawimawh tak pawh a ni. Mahse, sawrkhâr kan thawhpuina kawngah hian sawrkhâr duh dan a ni em tih lam te hi ngaihtuah thlen phak pawh a ṭul ṭhin awm e. Mizote hi kan vannei a, khua leh vêng tinah hian khawtlâng tana inpumpek thei mi eng emaw zât kan nei ṭhin hi a ni. Anni zarah rûkru leh mi awm ṭha duh lo an ṭi a, khawtlâng a muangin indaih lo excise lam leh kan police-te pawhin an awlsam phah êm êm mai a ni.

Amaherawhchu, hetianga khawtlâng leh ram tan kan thawhho avânga hmasâwnna tam tak hmu bîk anga kan inngaih lai hian, NGO nena thawkho lem lote pawh hi engtin tin emaw chuan an awm thei ve viau zel a nih hmêl. Hun khirh ber kan tih Covid hripui lên laia YMA, kohhran leh NGO hrang hrang kan thawhhona ṭhatzia leh lawmawmzia kha hrilhfâk tling a ni a, keimahni taka hi a lâwm lâwma pawh kan ni. YMA, kohhran, NGO thawhpui nei lo sawrkhârte kha ngaihtuahawm tak turah kan han ngai deuh a; mahse, chutin an awm ta han tih tur awm bik lovin an tuar chhuak ve zel tho mai a. Kan tuâr nêp deuh alawm han ti ngawt dawn ila, a tawpah tih ṭawk kan tawng leh tho va; tute emaw ngaihdanah chuan kan thawkrim thlawn viau mai thei a ni.

Meghalaya Chief Minister-in an NGO te hmalâkna duh lova FIR hial a theh lut mai hi eng vâng nge ni ang tih ngaihtuah tham tak a ni. Hnathawh kawnga sawrkhâr pui tura inpe êm êmte hian themtleng tê zawk ang maia an rorelnaah inrawlh tum hun an nei ang tih a vênthawn vâng nge, dân a dah lal hrim hrim vâng ni dawn? Sawrkhâr mawng hlimtuah ngaiin a ngaithei lo viau pawh a ni thei. Nge ni a, NGO te hian ṭhahnemngai taka an thawh lai hian, kil khatah mahni hamṭhatna'na lo hman tum tâwk an awm ṭhin tih a hre ru zâwk ni ang le. Tin, thuneihna ang deuh han pêk hian an zinga mi ṭhenkhat chintawk nei lek lova lo tâl firfiak ching an awm palh thei a, chutiang mite chuan thuneihna an lek fuh loh hunah sawrkhâr tan mualphona lian zâwk an thlen ang tih a hlauh vâng te pawh a ni mai thei a ni. An hmalâknate hi han en ila, state pawn aṭanga dân lova hnathawka inhlawh an awm em tih en fel te a ni a. An state tana thil ṭha tak, an ram leh hnam himna tur kawngte a nih vei nên. 

- R.Lalfakawma Seling