THIL SUAL TITUTE HREMNA DÀN THARAH POLICE OFFICER-TE TAN THIL THAR A AWM EM?
Chhuak hmasa lama sawi tawh angin, he dan thar (New Criminal Law) hi July ni 1, 2024 aṭangin hman ṭan a ni a, Bureau of Police Research and Development (BPRD) pawhin he dan tharten an sawite hlen chhuah a nih theih nan hian a tih dan phung 'Standard Operating Procedure' (SOP) pawh a ti chhuak tawh a ni.
1. FIR ziah luh chungchangah dan thar a awm em?
Thu neihna huam chhung a nih loh vang emaw, thu neihna chin a chian loh vang emawin Police Station hotu chuan FIR ziah luh a hnar thei lo a. Danin a phût angin, FIR chu a ziah luh ngei ngei a ngai a, a thu azirin, chutiang thu buai chu police station ṭheuhvah chuan a thawn chhawng leh mai dawn a ni. Hetiang tih dan hi a hma pawhin a lo awm tawh a; he dan thar danglamna erawh hi chu- Bharatya Nagarik Suraksha Sanhita (BNSS) Sect.173 hnuaiah direct-a heng a inziak hi a ni.
Video-a lak chungchang:
Sect.185-in a sawi angin, police-te thil zawng lai te, mi sual thil sual tihna hmun te (S.176), leh police-in bungrua an man lai (S.105) ilo te video-a lak chu he dan thar hian a phût a; hengte hi tih ngei ngei tur a ni a, ngaihthah a nih chuan pawi khawihtua puhte chan a ṭhat phah thei a ni. Chu vang chuan, sul hnu chhuitute (Investigating Officer-te) chu electronic hmanrua nena thuam a, training ṭha tak pêk an ngai a ni.
He dan lek kawhtute hman atan hian thlalak leh video tam tak lak theihna NIC-in mobile app, 'eSakshya' a duang a, he app hmang hian thu hretute thla leh IO-te thla chu lak theih a ni dawn a. Data a dik loh theih loh nan item tinte chu geo-tagged leh time-stamped an ni bawk; eSakshya hi ICJS (Inter-operable Criminal Justice System) hnuaia hma lakna a nih avangin, he dan hmangtu dangte, entir nan, thu buai remna Court (judiciary) te, a hremtu lam (prosecution)-te leh cyber forensic ang chi te tan pawh eShakshya hi neih theih/hman ṭangkai theih a ni bawk ang.
2. Mi sual man chungchangah thil thar a awm em?
Pawi khawihtua puh, man tâkte chanchin chu police station-ah te chuan tar chhuah ngei ngei tur a ni. BNSS Section 37-in a sawi angin, Police hna thawhna hmun (PS) tina police officer, Assistant Sub-Inspector (ASI) aia hniam lote chuan an mi mante chanchin vawn ṭhat leh, an chanchin police station-a tar chhuah chungchangah mawhphurhna an nei ang. Hming, address leh pawi khawih chanchin ziahna thil phek (board)-te chu police station pawnah te leh District Control room-ah te tar chhuah tur a ni bawk.
3. Mi chawr chê te, dam lo te leh upate man chungchangah thil thar a awm em?
Awm nual bawk e. Section 35 (7)-in a sawi angin, pawi khawihtua puh, kum 3 aia rei lo tantira hrem theihna ang chia inhnamhnawihte chu mi ṭàwm kái lo emaw, kum 60 chung lam emaw an nih dawn chuan, heng mite man tur hian DySP chin aia hniam lo police officer (te) remtihna lak hmasak ngei a ngai a ni. Chubakah, thil ṭhenkhatah he dan hian police-in mi an mante kut kawl buntir a phalsak nain, hnu chhuitu police officer (IO)-te chu hetiangah hian an fimkhur em em tur a ni. An mi mante chu an tlan chhuah loh nan te, hreng (custody) aṭanga tlan chhuah mai theih a nihin emaw, mahni emaw mi dangte emaw tana hlauhawm an nih theih dawna a lan chauhin emaw, kut kawl chu buntir tur a ni, tiin Supreme Court chuan inkaihhruaina a siam a ni.
Heti chin hi ni phawt se, a remchan chuan kan la chhunzawm zel ang.
Mi nawlpuiten he Criminal Law thar chanchin a ṭhen a zar tal an lo hriat ve nana ziah a ni. Zoṭawnga fiah tawk lo a awm chuan a Hindi text emaw a English text emaw ràwn ni se a ṭha ang e.
Pawi khawihtute hremna dan tharah police officer-te tan dan thar a awm a, chung chu kan thu ziah hmasakah khan kan sawi nual tawh a, tunah hian kan sawi chhunzawm dawn a ni.
1. Doctor-te tan hun bi tuk chungchangah thil thar a awm em?
Awm e. BNSS Section 184 (6)-in a sawi angin, pawngsual thu buai chungchangah chuan, pawngsual tuartu entu doctor (Registered Medical Practitioner) chuan a enna result 'MR' chu ni 7 chhungin hnu chhuitu police (IO) a thawn ang a, ani'n hetiang lam thil khawihtu Magistrate chu a thawn ve leh chhawng ang. Hei vang hian doctor-te chuan he dan thar hi an hriat bel hle a ngai a ni. Naupang chunga pawi khawihtute hremna dan POCSO-ah chuan, pawi khawih thubuai ziah luh/chhinchhiah aṭanga thla 2 chhungin hnu chhui chu zawh vek tur a ni. He dan thar awm hma kha chuan, Indian Penal Code hnuaiah, hetianga hun bituk ang chi hi pawngsual thu buai tan chauh hman a ni.
2. He dan thar Section 193 (3) (h)-in a sawi dan chuan, hnu chhuitu (IO) chuan electronic hmanrua dah ṭhatte chu a indawt thlapin a rem felin a vawng tur a ni. Thil an man (seiz) apiangin hetianga a indawta rema vawn hi pawimawh mah se, electronic hmanrua (device) hi uluk ngai zual bik a ni; a chhan chu – thil thleng tichiangtu (evidence) a nih vang leh tih hmelhem palh a awlsam bik vang a ni. Electronic hmanraw hmanga thil chhinchhiah ṭhat leh fel taka vawn a nih theih nana police officer zawng zawngte thiamna tah hriam a ngaih viau ruain, he dan bung leh chang hman ngei ngei turte hman a nih hnuah chuan, cyber lama mi thiamte hna pawh a pung zui ve zel bawk a ni.
3. A tuartu (victim) emaw thu hrilhtu (informant) emaw ni 80 chhûnga hnu chhui hma sawn dan hrilh zel chu he châng (sub section) duh dan a ni.
4. Bharatiya Nyaya Sanhita (BNS) Section 113 chuan 'firfiakte thil tih' (tertorist act) chu eng nge ni tih sawi fiahin, Superintendent of Police aia nihna hniam lo officer tu pawh, he Section emaw, UAPA-in a sawi angin emaw, thubuai ziah luh leh ziah luh loh chungchanga thu tih tlukah mawhphurhna a nghat a ni. Hetianga mahni duh thua thu tih tluk chungchangah hian inkaihhruaina (guidelines) a awm loh avangin, thil dang zingah, Superintendent of Polics (SP) chuan heng - firfiak pâwl chungchangah UAPA hnuaiah hriattirna tih chhuah a nih leh nih loh te, hnu chhui zawh fel nana hun mamawh zat te, hnu chhuitu (IO) rank te leh chîk taka thil en dik (level of scrutiny) ngai zat leh, engti fakaua thil sual titu chu hlauhawm nge a ni tih te, thu tih tluk nan a ngaihtuah ang.
(Ref: R.K. Vij, former IPS officer's article 'What are new provisions for police officers?' : the Hindu dated July 9th, 2024, pp.8)
(Pathian zarah Govt Mizoram Law College aṭanga LLB pass-te hi 718 lai kan lo ni taa, a lawmawm hle; he ka thu ziah hi Alumni's Corner atan ka hlan e.)
– Dr J.T.Vanlalngheta