Written by
Padmashree C.Kamlova Salem Veng
Aizawl Contact no : 9862556975
MIZORAM LEH GORKHALI-TE
MIZORAM LEH GORKHALI TE tih lehkhabu 9.10.2020 khan tlangzarh a ni. A ziaktu hi Pu Purba Prasad a ni. Pu Prasad-a hi kum 2014-a Mizoram Sawrkarin zirtirtu ṭha lawmman a hlan kha a ni. Amah hi pa inngaitlawm tak leh thil ti mai mai lo mi a nih mai bakah Mizo Tlawmngaihna, a bik takin YMA te thil tum leh tih ṭhinte ngaisang em emtu a ni bawk. A lehkhabu chhunga Gurkhali-te chanchin a ziahte hi Zofate pawhin hre ve ngei ila tih ka it ve tlat avangin heti hian ka rawn chuk lawr ve ta a ni.
Kum 100 chuang kan rama kan khawsak tlan hnu pawha mi tam takin Mizorama Gorkhali-te lo awm ve ngawt dan a bulbal engmah kan hriatchian loh avanga kan rama hnam dangho anga kan ngaih mai ṭhinna chhante hi he lehkhabu hian min tihchiansak theih ngei a rinawm tak zet a ni.
Lehkhabu hi bung 11 a ṭhen a ni. Bung khatnaah hian Mizoram. Khatih hun laia Lusai Hills tih ṭhin a Gorkhate lo luh dan leh a hnu zela an lo khawsak dan chiang takin a ziak a ni.
Mizoin History-a vai len vawi khatna leh vawi hnihna tia chhinchhiah 1871 leh 1872 a Mary Winchester chhanchhuah tuma sipai lo kalte zingah khan Gorkhali sipai an tam ber thin tih hi chiang taka sawi a ni ṭhin. REV D E.JONES'an a Autobiography-ah he thu hi chiang takin a ziak ve nghe nghe a ni.
Sipai an ni a. Thil tihtur neia lo kal an nih angin Mizorama inbenbel lam tu ma'n an hawiin a hriat loh. Mahse kum rei vak lo hnuah 1889-90 khan sipai eng emaw zat kan rama awmnghet turin an lo chhuak leh a. Chu chu Gorkhali-ho Mizorama a ngheta an inbun anna bul chu a ni.
1900 khan Military Police tuna Assam Rifles ni ta aṭanga pension HAVILDAR NANDALA CHHETRY an Sihphir khaw bul lawk; Neihbawi khuaah awmnghet turin in leh lo a puah ve a. Ani hi Champhaia an awm laiin a ke a tina a, a dam ṭhat theih tlat loh avangin a hnua an tansak tak a ni. Mizote chuan KE BULA tiin an ko mai ṭhin. A fapa CHETLAL CHHETRY pawh Dak lamah a thawk ve nghe nghe a ni. Tin pu CHHETRY-a fapa pathumna leh Pu NANDALAL a tupa Pu P.B.CHHETRY Mizoram police aṭangin Add. S.P. hial han ni vein a pension ve bawk.
Pu PB Chhetry-a pa Pu Chetlal Chhetry hian NEIHBAWIa in leh lo a din ve theih nan an hunlai khan Lsc No 10/P/ of 1952 pek a ni bawk. An pi leh pute'n Mizorama awmhmun nghet an lo neih vena khuate chu :
NEIHBAWI, VAKULTUI, N.VANLAIPHAI, CHAWNCHHIM, BILKHAWTHLIR, SIALSUK, KAWNPUI, SAIRANGTE an ni.
Tin, Aizawl khawpuiah an chenna tur vengte pawh an hunlai chuan hming an lo neihtir ve vek a ni. Chung vengte chu :
a) BARBHANZIANG tuna Bazar bungkawn ni ta hi.
b)KANSHI BHAZUANG tuna Vaivakawn ni ta hi.
c) SERVETILA - Dinthar
d) SIRMAN TILA - Zotlang
c) BHEISI GOTH - Lawipu Veng
e) KHAGARIA - Rangvamual
f) GEIRI GAUN -Tuikual
g) DEVI THAN - Chhangurkawn te hi an ni.
An hun lai a an pi leh pute'n veng hming an lo phuah tam tak chu hmingthar neihtir an ni ta tihna a ni.
1966 hma lama Gurkhalite chenna khua, rambuai vanga sâwikhawm ni ta, a hnua an kir leh tak loh khuate pawh a awm nual bawk.
Tuna Gorkhalite chenna khua leh chhungkaw cheng zat hriat theih chin chu hetiang hi a ni:
1) Vairengte : Gorkhali chhungkaw 20-25 vel la awma hriat a ni.
2) Kolasib: Gorkhali chhungkaw 150 vel awmna a ni a. Tunah pawh an la tling tho a ni. Gorkhali middle school pahnih a awm.
3) BUALPUI: Kolasib kawnga awm a ni. An pi pute sulhnu hlui ber nia hriat chu 1953-a an lo sak Mandir hi a ni. Tunah chhungkaw 40-50 vel an la awm a ni.
4) Neihbawi: Ram buai hma khan Gorkhali chhungkua tam tak chenna a ni ṭhin. Sawikhawm hnuah chhungkaw eng zat chiah nge hriat an ni lo a, chungho kir lehin in leh lo nghet neiin an khawsa mek.
5) Durtlang : Durtlangah hian chhungkua 35-40 vel awma ngaih an ni.
6) Bawngkawn : Bawngkawnah hian chhungkua 70-80 vel Gorkhali awma hriat a ni.
7) Ṭhuampui : Ṭhuampuiah hian chhungkaw 130-140 an awm. Thuampui nena inzawm anga ngaih Zemabawk leh Folkland-ahte hian chhungkaw 30-40 vel an awm bawk.
8) Zotlang : Zotlangah hian 1954-a din Gorkha primary sikul a awm a. Tunah hian chhungkua 20-30 vel chauh Gorkhali an awm.
9) Tanhril : Tunah chhungkua 10-15 vel awma hriat a ni.
10) TUIKUAL : Tuikualah hian chhungkua 35-40 vel awma ngaih a ni bawk.
11) LAWIBUAL : Lawibuala Gorkhali chhungkaw awm zat chiah hi hriatchian a ni lo. Mahse in lian pui puite dinin chhungkaw eng emaw zat zahawm takin an khawsa tih erawh hriat a ni.
12) Maubawk : Maubawkah hian Gorkhali chhungkua 30 - 35 vel awma ngaih a ni bawk.
13)Bungkawn : Bungkawnah pawh hian chhungkaw eng emaw zat chu an la cheng bawk.
14) Khatla : Khatlaah hian 1905 daih tawh atangin Gorkhali chhungkaw engngenaw zatin In leh lo an lo din ve tawh a. Tunah hian chhungkaw 25-30 vel an la khawsa ve a ni.
15) Rangvamual : Rangvamualah hian Gorkhali chhungkua 20-25 an la awm.
16) Mizoram chhim lam Lunglei leh Saiha ah te pawh chhungkaw eng emaw zat an awm bawk.
Tuna Mizorama Gorkhali awm nia kan hriatte hi 1900 - 1956 vel bawr inkara lo awm nghet tawhte an ni.
Tin, ram buai hnua sipaite bakah eizawnna kawng hrang hrang zawhtute'n Mizorama chhungkaw dina awm nghette erawh an inchhûtchhuak thei rih lo a ni. Mizorama Gorkha pawl (Association/unit) hrang hrangte leh dinchhan leh thil tumte chu a tlangpui thuin hetiang hian a hrilhfiah theih mai awm e:
Pipute aṭanga dan leh hrai bakah phungthlukna atthak leh dik lo awmte siamṭhat leh a ṭul lo nia hriatte paih. Tin Mizoram hi kan pianna ram a ni. Kan ramin kawng tinrenga hma a sawn zel theihnan theih ang tawka chanvo insiam leh hmalak.
Mizo tlawmngaihna ze mawi leh duhawm hi zira chhawm ve. Hnam inthliarna Pipute hun laia mi zawng zawng paih vek a, Mizo nun kawng anga vantlang hruai ve.
YMA te kalphung leh chhiat ni that nia awmdan tur leh thlan laih leh a kaihhnawih thil dangte nunpui ve.
NARI SAMAJ thil tum chu MHIP kalphung zir chianga Gorkha Hmeichhiate kaihhruai bakah Gorkhali culture te chhawm nun.
Tunah hian pawl zawng zawng hi 12 an ni a. Tin heng pawlte hian a ṭul dan angin branch hrang hrang an nei ve thliah bawk.
Hetiang hian kum 100 aia tam Mizote thlazar hnuaiah Gorkhalite hi an lo khawsa tawh a ni. Hnam dang boruak eng eng emaw a awm chan ni khua pawh hian Mizote leh Gorkhalite inkarah buaina engmah a awm ngai lo hi kan inunauna nghehzia tichiangtu a ni kan ti lo thei lo a ni.
A hminga "Mizoram leh Gorkhalite" tih lehkhabu tlangzarhtu nih takah chuan he lehkhabu buatsaihtu Pu Purna Prasad-a kutchhuak hian Zofate leh Mizorama awmhlun Gorkhalite inkarah inhriatthiamna thuk zawk leh inlaichinna ṭha zawk min thlensak ngei ka beisei avangin a bu chhung thu tlema zawng ka han tar chhuak ve a ni e!