THIL SIAMTE RûMNA
“Thil siam zawng zawngte chu, tun thlengin rûm leh nau vei na tuarin an awm hlawm tih an hre si a.” Rom 8:22
Thu kamkeuna
Pu Suakliana’n ‘Lei hi Lalpa, i thilthlawnpek hmasa a ni’ (KHB 78) a lo tih Pathian malsawm khawvel hian kum tinin chhiatrupna chi hrang hrang a tawk a. Chhiatrupnate hi thil thleng fo kan hmelhriatsa a awm a, kan la hriat lem loh hmel thar a awm bawk. Khawvel ke pen dan leh ṭhan dan enin kan la hriat ngai loh harsatna mak leh danglam tak tak pawh kan la hmachhawn zel dawnin a rinawm. Kumin kum chanve chhung lekin Zoram dung leh vangah thli, ruah, tuihawk/tuilian leh leimin vanga chhiatna chanchin ngaihnawm loh tak tak hriat tur a tam ta viau a, a pawiin a hrehawm ṭhin hle mai.
Thil siamte rûmna chu eng nge ni?
Thil siam zawng zawngte hi Pathian kutchhuak, duh taka a siam, ṭha a tih em em, malsawmna tam tak a chilh hnan kan ni. Thil siam chi hrang hrang – nunna nei leh nunna nei lo te, thil sakhat, tuiril leh boruak zawng zawngte hi thil hrang leh danglam vek kan ni a, mahse, inpeng tawn, inzar zawm leh inmamawh tawn vek tura siam kan ni. Mihringte hi thil siam chhungkuaa naupang ber kan ni a, mahse, thil siam zinga chungnung ber kan ni lawi si. Bible sawi angin thil siam dangte chungah mawhphurna lian tak ‘enkawl leh ven’ (Gen 2:15) hna chu mihringte kutah a awm. Pathian thu aṭanga thlir chuan Eden bawhchhiatna kha thil siamte ânchhe dawnna leh rûmna bul inṭanna niin a lang.
Thil siamte hian chhan hrang hrang vangin natna leh tawrhna an tawk ṭhin. Mihring kut tuara thil siam dangte’n harsatna, natna, nghaisak leh dinhmun derthawng taka an awm avanga an lungngai, thlaphang leh na tuar mangang tâl velna hi thil siamte rumna tiin an sawi ṭhin. An nihphung pangngai piah lama thil siam dangte chetna – chhiatrupna chi hrang hrangte hi an rumna lan chhuahnaa ngaih a ni. An tawrh nasat em avangin Paula phei chuan uar takin ‘hmeichhe nau vei na tuar’ nen a tehkhin hial. Thil siam dangte chunga mihringte hleihlennate (injustice, exploitation) hi tunlaia an tuarna belhchhahtu a ni a, hmun kilkhawr taka awm Mizoram pawh hi kan bang bik awm lo e.
Chhiatna chi hnih
Thil siamte chunga chhiatna thleng ṭhin hi hlawm lian tak chi hnihin ṭhen ila, chu'ngte chu khuarel chhiatna leh hringrel chhiatna tiin.
Khuarel chhiatna: Khuarel chhiatna chu Pathianin leilung awm dan a siam leh khuarel kalphung ang taka thil siam chunga harsatna, tuarna leh chhiatna thleng ṭhin hi a ni. Khuarel chhiatna chi hrang hrangte chu thlichhe tleh, tlangkâng, lirnghing, tuilian, leimin, lei tawlh, mautam, sabereka kuangkaih leh adt. a ni. Khuarel chhiatna hi chu mihring theihna piah lama thil thleng, pumpelh thei loh a nih avangin a nih ang anga hmachhawn a ngai. Khuarel chhiatna thleng laka kan tih theihte chu fimhur leh ṭha taka thil siamte enkawl, hman ṭangkai leh humhalh a ni a, a zau thei ang bera inzirtirna ṭha pek (environmental awareness) leh duat taka enkawl hi invenna ṭha tak a ni.
Hringrel chhiatna: Hringrel chhiatna chu mihringin thil siam dangte chunga harsatna, tuarna, buaina leh chhiatna chi hrang hrang a thlentir ṭhin hi a ni. Kan rama chhiatna thleng ṭhin chhiatrupnate chu leimin, lei tawlh, kângmei, in chim leh adt. hi a ni a, thli leh ruah leh leimin/tawlh vanga thleng a ni tlangpui. Hringrel chhiatna hi mihring siam chhiatna huang chhunga mi a ni awm a, tam tak hi chu pumpelh theih niin a lang.
Thil siamte rûmna thlentu
Khuarel chhiatnate hi chu Pathian rel dana thil thleng a nih avangin mihringte dan rual a ni lo va, a nih ang anga hmachhawn mai a ngai. Tunlaia thil siam dangte chunga chhiatna leh rûmna thleng tam tak hi chu mihring thil tih ngawng chhuah a nih vangin mihringte hian heng chhiatrupna lakah mawhphurna lian tak kan nei. Khawvel ram zau zawka hringrel chhiatna thlentu ṭhenkhat zinga chi thumte chu:
Hmasawnna: Mihring nihna ze ril leh chungnung bik chu ngaihtuah theihna leh hmasawn duhna kan nei hi a ni. Mihring ngaihtuahna che vel hi hmasawnna (development) ṭobul a ni a, ngaihtuahna, suangtuahna, hriat belh chakna leh hmathlir neihte hi hmasawnna rahbi pawimawh tak a ni. Mihring rilru leh suangtuahna chuan khawhawi leh nungphung, khawsakna leh chet velna kawng tinrengah hma lam a pantir a, chu chuan kawng hrang hrangin hmasawnna a thlen ṭhin. Hmasawnna chuan thil tam tak a keng tel a, mamawh tam tak a nei a, thil chi hrang hrang a ngai ṭhin. Chung hmasawnna tura mamawhte chu amah hnaihtu leh ban phaka thil awm te, hual veltu leh chhehvela thil awm, thil nung leh nung lo, thil sakhat, tuirîl leh boruak aṭangin lak khawm a ni a. Mamawh leh châkkhai lak khawmte ṭangkai taka hman a ni a, tichuan hmasawnna rahbi tuk a ni ṭhin. Hmasawnna hian pang hnih a nei a, thil ṭha leh ṭangkai tam tak a thlen laiin, thil duhawm lo leh harsatna pawh a keng tel ve bawk. Hmasawnna hi dan chi a ni lo va, hman dan thiam a ngai.
Finna, hriatna leh thiamna pung zelin dam khawchhuahna leh khawsakna piah lam thil mamawh a tipung a, chu chuan hmasawmna hmel thar, hrawl leh changkang zawk a hring chhuak ṭhin. Tunlai hmanraw changkang leh thil siamna khawl (factory/industry) bun tur phei chuan hmasawnna ruhrel–inkalpawhna ṭha, khawlphetha, thil siamna leh adt. a ngai ṭhin. Hmasawnna ruhrel dinna kawngah leilung, lui leh kawr, thing leh mau, nungcha leh khuarel thilte’n nasa takin an tawrh a ngai. Hmasawnna a awm apiangin a tuartu awm a ngai a; khuarel thil hlu leh ṭha, mihringte nena inngheng reng nunna nei leh nei lote’n nasa takin an tuar a, thil siamte rumna pawh a thleng fo.
Hmasialna leh duhamna: Pathian chuan a thil siamte mamawh, inhnek tawn dan leh inbuk tawkin engkim a siam. Mihring leh thil siam dangte dam khawchhuahna tur leh an mamawh tinreng Pathianin leilungah a dah a, mi duhamte duh zat erawh ni lovin tih a ni. Khuarel thil leilung, lei hnuai, tui leh boruak hausaknate hi Pathian thilthlawnpek hlu leh ropui tak an ni a, mihringte inhnangfâkna leh dam khawchhuahna tur vek an ni. Mihring ziaah chuan mahni indah laipuina te, pakhatna nih kan duhna te, mahni aṭanga thil teh ṭhinna te, mahni thlirna leh ngaihdan vawn tlatna a bet ṭhin. Mihringte hi mahni neiha lungawi kan awm lo va, mahni kuta sa hrang aiin mi kuta sa hrang hmu tai zawk kan ni a; neih aia tam hret duh vek kan ni. Mihring ziaa mahni indah laipuina leh chintawk nei lo duhnate hian mihring leh mihring inkarah mai ni lovin mihring leh khuarel inkar thlengin harsatna a thlen ṭhin a, chu chu thil siamte rumna chhan bulpui a ni thei awm e.
Hmanraw hluihlawn (waste): Hmasawnna avangin eng lai pawhin thil thar hmel hmuh tur a awm reng a tih theih awm e. Thil thar eng pawh siam ni dawn se hmanraw tam tak a ngai a, bungrua leh hmanraw mamawh tawh loh thehthang leh hluihlawn tur lah a tam mai ni lovin buaipui tham a awm reng. Hmanraw hluihlawnte hi ṭawih thei leh ṭawih thei lo a awm a. Ṭawih theite hi chu rei lo te-ah a ṭawih ral a, leiṭhaah a chang leh ṭhin. Bungraw hluihlawn ṭawih thei lote hi hâl ral chi a awm a, ṭhenkhat chu siam thar leh thei a awm. Ṭhenkhat chu kum za tam tak chhunga chhe lo tur–saidawium leh plastic ang chi pawh a awm. Bawlhhlawh enkawl leh sawngbawl dan ṭha, him leh changtlung neih hlan a nghahhlelawm hle mai.
Sik leh sa danglam (cimate change): Sik leh sa danglam hi tunlai khawvel hmun hrang hranga chhiatna thlentu bulpui a tih theih awm e. Tuifinriat zau tak chunga sik leh sa inhlawm khawmin thlipui a siam a, chu thlipui chuan kawngkal fel tak zawhin a tleh kual ṭhin. Thlipui che vel chuan khawmual hrût hun a nei a, dam taka thli a tleh chuan khawmual tan boruak nuam, thlifim leh ruahtui duhawm tak thlentu a ni ṭhin. Mahse, thli hrâng leh na takin khawmual a tuam chuan thli chhia (cyclone) kan ti a, thli leh ruahtui inkawpin khawmual a tuam ṭhin a, chhiatna rapthlak tak tak a thlen ṭhin.
Mizote leh chhiatrupna
Chhiatnain nasa takin min tuam mek a, heng chhiatna duhawm lo tak tak lo thleng hian chhan a nei vek. Chhiatna ṭhenkhat chu pumpelh theih rual loh khuarel chhiatna a nih laiin, ṭhenkhat chu mihring thil tih nghawng chhuah hringrel chhiatna a ni. Kan rama chhiatna thlen chhan ni thei awm ṭhenkhatte han sawi ila.
Thli leh ruah: Kan rama chhiatrupna thleng ṭhin chhan bulpui ber chu thli leh ruahtui vang a ni a tih theih awm e. Bay of Bengal tuipui aṭanga ruahtui pai thli lo thleh ṭhin hi kan ram tan fur ruah tui hnar pawimawh ber a ni. Ruahtui hi chi hnih kan dawng ṭhin a, fur ruah (southeast monsoon June – September / El Nino) leh favang ruah (northeast monsoon October – December / La Nino). Kum tir lama Bengal tuipui aṭanga thli leh ruah lo haw ṭhin ṭo ruah hi fur ruahin a zui chang a awm fo.
Mizoram vanneihna chu Bengal aṭanga lo kal ruah tui kan dawng ṭha hi a ni. Kum 2015 – 2023 khan chawhrualin kum tin mm. 833.41 ruahtui dawng ang kan ni. Kum dang aiin kumin hian ruahtui kan dawng hma a, kan dawng tam tawh bawk. January thla aṭangin ruah a sur a, May thla khan mm. 519 a tla a, Remal Cyclone vangin May 27 zan khan mm. 285 zet a tla. May 27 zana ruahpuivanawn sur kha zan khat thil thua ruah tlak tam ber ṭum a ni a, khatianga tam ruah kha ṭum khat thil thuah a la tla lo tih a ni hial. Thli leh ruah inkawp vanga chhiatna hi kum tinin kan tuar a, kan tawrh nat dan erawh a inang ziah lo a, kumin hi kan tawrh nat ber kum a ni rih awm e.
Leilung enkawl dan fel lo: Kan ram tlang ram a ni a, leilung naupang, thâwl leh nghet lo a ni a, chuvangin, leilung enkawl leh khawih danah kan fimkhur thiam a pawimawh. Leilung kan khawih dan hi ngun taka thlir chuan ngaihsam, fimkhur lo, ruahmanna fel lo, hmathlir nei lo kan ang. Fimkhur lo taka in sakna tura lei laih te, kawng sial nan lei laih leh luivung paih te, quarry-a lung lak leh lung hal dante hi leilunga chhiatna chi hrang hrang thlentu niin a lang. In leh a vela ni tina chhungkaw thli leh tui chhia luan dan te, hnawmhnawk tihral dan te, septic tank thli te, kawr tui leh tuihawk luan dan te, tui tái leh hnâwl kalna turte hi a kawngbo riau a. Kawng sir tui luanna tur pawh hi tun aia nasa zawka uluk ni se a duhawm hle mai. Tui leh thli chuan a hniam lam apiang a pan a, luanna tur kawng/kawr mumal a awm loh chuan khawiah emaw a relhruk a ngai a, mangkhawngah a chang ṭhin. Thli leh ruahin lei laih hlimchhawn leh tui kawng mumal lo a chhilh hnan chuan chhiatna leh harsatna in a zui lo thei lo.
Ramngaw leh nungcha enkawl dan: Kan chenna leh min hual veltu leilung, ngaw leh nungcha chunga kan chet dan han en vang vang hian hmangaih leh duattu aiin nunrawng taka suasamtu, nghaisatu leh tichereutu hlimthla rawng a kai em aw tih tur kan ni. Mamawhna sir khat aṭanga thlir chuan ei leh bar zawn nan lo vah leh hal te, thing kih leh zai te, ran vulh leh talhte a ngai a, sir leh lam aṭanga thlir chuan dam khawchhuah nan boruak, tui leh ei tur kan mamawh. Ngaw leh nungchate hi mihringte mamawh kawltu pawimawh tak an nih avangin a enkawl, humhalh leh hman danah theih tawpa fimkhur a pawimawh. Inṭhenawm khawvenna kawnga hmalak dan (civic sense) leh min hual veltu laka kan chet dan (environmental ethics)-te hi insiamṭhat a ngai ta hle mai.
Bawlhlawh thehthang leh sawngbawl: Hmasawnna avangin thil neih a pung thur thur a, chu chuan thil ṭangkai lo leh hluihlawn a tipung. Tunah chuan bungrua leh hmanraw chhia, hluihlawn leh hnawmhnawk thil kan enkawl leh thehthang dan fel lote hi chhiatna thlentu a ni thei ta. Ṭawih leh riral mai mai thei lo plastic/synthetic/darthlalang/saidawium/sahar/sarang adt. hmanga thil siam te, khawl leh electronic thil chhia leh a tuamnate hi buaipui tham a tling ta. Bawlhhlawh thehthang, enkawl leh sawngbawl kawngah kan fimkhur viau loh chuan hriselna leh leilung chhiatna kawnga harsatna thlentu an ni thei.
Hmasawnna sûlhnu: Kan ram dung leh vângah hmasawnna ruhrel hlimthla duhawm tak tak hmuh tur a awm ta nual a, hei hian mual eng min hmuhtir turah ngai ila. Thil reng reng hian pang hnih a nei angin, hmasawnna pawh hian a ṭha leh chhia a keng tel ṭhin. Rel kawng leh kawngpui lian vanga thil awlsam, bungraw tam leh tlawm tur ngawt pawh hi a lawmawm a, mahse, heng kawng siam nana a man kan pek–ram hmelhmang, ngaw leh kawr lo danglam te, thil nung, boruak, sik leh sa a nghawng te, chhiatna duhawm lo leimin, lei tawlh, in hnawl leh in chim, nunna hial kan chân ta fo pawh hi theihnghilh loh a ṭha. Hmasawnna avangin in sak nan te, kawng hlui zauh leh kawng thar sial nan lei laih avanga engti anga nasain nge hringrel chhiatna kan la hmachhawn dawn tih pawh chhut hmaih lo ila.
Thil siamte rûmna sawhkhâwk
Thil siamte tawrhna leh rumna hian nasa takin nghawng a nei a, kumin kum chanve hma lamah ringawt pawh chhiatna nasa tak, in leh lo chauh ni lovin thih phah hialte an awm a, a pawi tak zet a ni. Khuarel leh hringrel chhiatna avanga tuarna leh harsatna, ṭah leh rumna kan tawrh ṭhenkhat han sawi leh ila.
Hunbi mumal lo: Pipute hunah kha chuan hunbi chi li – nipui, fûr, favang, thlasik leh ṭhâl an hmang ṭhin. Hunbi inher ang zelin inbuatsaihna, inruahmanna leh hmalakna an nei ṭhin. Tunah erawh chuan hunbiin awmzia a nei ta lo em aw tih turin thil hi a mumal ta lo a, hunbi chhiar thiam pawh a har ta. Khaw thiang leh arsi phe tuar mah se ruahin sur a ṭhulh lo va, hriat lawk lovin ruah bawhawk a tla fo a, nipui thâwt lai leh favang theng thâwt hun nuamahah namenlova ruah tla ṭhinte hian hunbiin mumal a nei ta lo tih a hril. Tui kang, khawkheng, thlichhe tleh, ruah bawhawk, tui lian, tui hawk, hnâwl tam thu kan hre zing tual tual. Kum tinin hri leng mak pui pui–mihring natna chauh ni lovin ran leh thlai natna hri leng thawm hriat tur a tam ta. Hunbi mumal ta lo hi ram ngaw chereu vanga sik leh sa danglam nghawng niin a rinawm.
Sik leh sa danglam (climate change): ‘Kan Zotlang ram nuam tak, chhawrpial rûn iang’ tia sawi ṭhin kha tunah chuan a danglam ta hle. Boruak dai leh thengthaw nuam tak ṭhin kha tunah chuan beisei tur a phak a ni ta meuh lo. Phai ram khaw lum AC aia kan ram boruak dai nuam zawk tia kan chhuan em em ṭhin kha tunah chuan AC mamawhna a sang ta hle. Sik leh sa danglam vanga khaw lum leh vawt thu-ah tawrh hreawm chin la thleng lo mah ila, tunah chuan ni sensa vawl vawl te, lum na tak te, lum huam huam leh vawt vîn tûkte kan hmelhriat ve ta hle. Hmasawnna avangin khawpuia pêm lut an tam a, tunlai hmanraw hmanga in sak a ni tlangpui tawh a, ngaw ṭhiah vanga thing leh mau chereute hian sik leh sa a tidanglam mek. Sik leh sa inthlak danglam chuan nasa takin thli leh ruah kalhmang a khawih danglam a, thlipui leh ruahpuiin harsatna leh chhiatna tam tak a thlen ṭhin.
Leilung chetna: Tlangkâng leh lirnghingte hi lei chetna thlentu ni mah se, kan ram vanneihna chu tlangkang a la thleng lo va, lirnghing na tak, chhiatna thlen khawp a la nghing lo hi a ni. Chhiatrupna kan tawrh nasat ber nia lang chu leilung chetna niin a lang. Leilung chetnate chu thli leh ruah vanga lei min, tawlh leh tlahniamte a ni a, lei chetna vanga harsatna leh vanduaina pawh kan tuar tam ta hle. Chhiatrupna duhawm lo tak kan tawh ṭhinte hi khuarel e.g. lirnghing, tlangkang adt. vanga thleng ni lovin, hringrel e.g. lei laih, lung hal, leivung paih mumal lo ruahtuiin a chhilh hnan vanga thleng an ni tlangpui.
Tlangkawmna
Pathian kutchhuak thil siam zawng zawngte hian engtin emaw tala inzar zawm dan kan nei vek. Taksa pakhata peng pakhat na tuar chuan taksa pum a fan chhuak ṭhin angin, thil siamte tawrhna hian thil siam dangte a nghawng ṭhin. Thil siamte rûmna hi khuarel emaw, hringrel emaw vanga thleng a ni ṭhin. Kan rama thil siamte tawrhna vanga chhiatrupna thleng ṭhin tam tak hi pumpelh theih niin a lang. Keini ram neitu leh a chhunga chengte kutah leilung leh a chhunga thil awmte an awm a, thil siam dangte enkawl leh humhalh pawh kan zavaia mawhphurna a ni tih hre thar ila. Thil siam dangte rûmna avanga keini mihringte kan rûm lohna turin hmangaih leh duat takin enkawl i tum ang u.
- Rev. Dr. Lalhmachhuana, Bawngkawn Bethel