Written by
-Dr. C. Lalrampana

AMC ṬHA MI KAN MAMAWH

A kamkeuna

Aizawl khawpui hi Feb. 25, 1890 khan din ṭan a ni a, khatih lai khan mihring 293,416 an awm. Kum 2022 khan mi 3,87,000 kan ni a, nikum 2023 khan 3,96,000 kan ni a, 2023 kum tawpah khan mi 4,03,000 kan tling. Kumin 2024 hian mi 4,05,000 kan ni a, nikum aiin 2.27%-in kan pung a ni.

Aizawl khawpui zau zawng hi 129.9 km² a ni a, Aizawl district pumpui zau zawng erawh 3,577 sq.km. (1,381 sq.miles) a ni. A tir phat aṭangin Aizawl hi khawpui ruahman fel loh (unplanned city) a ni a; Raipur (Chhattisgarh,) pawh khu India ram khawpui zinga ruahman fel loh (unplanned city) awm chhun a ni a, New Raipur erawh khu chu planned city a ni.

Ral aṭang leh thlawhtheihna aṭanga thlir chuan Aizawl khawpui kawtthler, kawngpui leh inte hi awmze nei lovin a awm vel niai nuai a ni tih chu a hriat sa theih mai a. Heti chung hian June 25, 2017 khan khawpui changkang leh felfai (smart city)-ah puan a ni a; kan phu loh dinhmuna hlan kai erawh kan nih hmel hle. Punjab & Haryana state khawpui inṭawm Chandigarh khu Prime Minister hmasa ber Pandit Jawaharlal Nehru khan French architect Le Corbusier ruaia a ruahmantir a nih avangin India rama khawpui mawi ber a ni. Aizawlah hian in 60,635 awmin chhungkua 92,779 kan awm a, kan la tlem tehlul nen ruahman fel loh khawpui (unplanned city) kan nih avangin khawpui mawi tak leh nuam tak a ni thei ta lo a ni.

AMC ve thung hi

India rama municipal corporation hmasa ber Chennai (Madras) khu Sept 29, 1688 khan din a ni a. A hnu kum 322 hnuah ward 19 nei Aizawl Municipal Corporation (AMC) hi kum 2010 khan INC-ZNP sorkar inṭawm hnuaiah a lo piang ve chauh a. Hetia AMC a lo pian ve takah chuan Local Administration Department (LAD) mawhphurhna zawng zawng deuhthaw leh mawhphurhna dang dang chu a kutah a awm tak avangin AMC huam chhunga inrelbawl dan leh hmalaknate chu AMC kutah a awm ta a. Aizawl khawpui chhung veng hrang hranga lirthei dahna/dinna hmun thlengin huam chin felfai tak rinin ruahmanna a siam a; chumi dung zui chuan lirthei dinna (parking place) leh din man (parking fee)-te khawn ṭhin a ni. Lirthei dah man/din man hmun hrang hrang aṭanga khawn khawm hi kum khat chhung hisapa thehluh zat thlir chuan, a chhenfakawm ve tham hle tih chu a hriat theih awm e. Chuvang chuan AMC hian state sorkar aṭanga a hmuh tur sum a hmuh baka sum lak luhna (source of income) a neih chhun ṭha tak a ni hial awm e. Hei vang hian AMC hian lirthei din/dah man khawn khawm thuah ṭhahnem a ngai hle niin a lang. Demarcated Parking Areas 2022-2023-in a tarlan angin AMC huam chhungah hian Melthum (Silaimual) aṭanga Bawngkawn (Brigade) thlengin parking area 51 lirthei chi hrang hrang tan siam a ni. Aizawl hi ruahman fel loh khawpui (unplanned city) a nih avangin ram changkangho angin smart parking mumal tak neih hleih theih a ni lo a; chuvangin, Aizawl khawpui chhungah traffic jam a tam phah hle a ni.

Kawngpui bazar

AMC term thum kan hrawn mek tawh. INC-ZNP leh MNF-te'n AMC-ah sorkarna an chelh tawhin an chelh mek bawk. Mahse, tu ma'n Aizawl khawpui nih dan turin dan leh hrai (rules of law) an kengkawh ngam ngai lo. Smart city chinah chuan dan leh hrai felfai tak hnuaiah rorelna kenkawh a ni ṭhin a, mipuite pawh an hlim tlang ṭhin. AMC hnuaiah erawh bawlhhlawh paih bak smart city hmel lanna a vang hle. In sak phalna pek hun leh hmun mumal pawh ngaihtuah lovin dan leh hrai aiin mimal hausate a hlau zawk ni berin a lang. Kohhran ni se, mimal in sa aiin biak in sak nan kawngpui nêk an ching zawk a nih hmel a, AMC-in engtin mah a ti ngam lo niin a lang.

Bazar ni se, motor kawngpui leh step zawng zawng hi sabji bazar atan permit a pe ta mai em ni tih turin, Aizawl veng khawi laiah mai pawh hian kawngpui leh step-te hi sabji zawrhna hlirin a khat zo ta. A bikin Tuikual ‘A’ Tennis Court–Salvation Temple inkar Inrinni apianga lirthei tana khâr a ni ṭhinte hi AMC nêpzia tilangtu a ni. Japan khawpui Tokyo-ah chuan kawngpui dung leh kamah sabji bazar awm phal a ni lo va, hawker pawh awm phal a ni lo. In chhung dawr siam thei lo chuan luhlul chhuahin sorkar an nek lui ve ngai lo. Luhlul apiang chu dan angin an man hmiah hmiah zel mai ṭhin. AMC rorelna hnuaiah erawh lirthei tlanna kawngpui leh sabji bazar khawi zawk nge tih hriat harsa khawpin a inpawlhsawp nûlh nûlh mai a, awmzia rêng a nei ta meuh lo ni berin a lang. Kum tin kawngpui chhiah (road tax) chawi ṭhin lirthei zawkte chu road tax pawh chawi ve lo sabji zuarhovin an luahlan ta ni berin a lang. The Guinness World Record-ah ziah luh ve mai chi ni berin a lang.

AMC hian dan (act) hrang hrang neiin puang darh chamchi ṭhin mah se, a taka a bawhzui ṭhin loh avang leh dan bawhchhiate a hrem ngam ṭhin loh avangin dan awmze nei lo a ni leh mai ṭhin ni berin a lang.

A tlangkawmna

Aizawl khawpui chhunga traffic jam tam chhan kawng hrang hrang ngaihtuahin traffic jam chhan dang, kawngpuia bazar dah a nih bakah, chhan dang pawimawh tak pahnih AMC-in a sutkian ngai site a la awm a. Chungte chu:

1) Bazar huam chhung (shopping mall) kawngpui kama dawr neitute’n an lirthei nileng lenga an hun ṭhin vang.

2) AMC-in chhunah nileng lenga kawngpui kama lirthei din an phal vang.

Heng harsatna lian tak pahnihte hi AMC vanga awm a ni a; chuvangin, Aizawl khawpuia traffic jam tam lutuk tiziawm tur chuan Ngaizel-Bawngkawn inkar kawngpui kama dawr neitute’n anmahni lirthei nileng lenga an hung a, AMC-a parking fee an chhun ṭhin hi AMC hian thlahlel lovin titawp tawh se, anmahni garage ṭheuhah dahtir vek se, dawr hawn dawna inthlahtirin haw dawnah inlamtir leh ṭheuh mai se. Chutiang zelin parking place ni lem si lova kawngpui kama nileng lenga lirthei hung ṭhinte pawh hi anmahni garage ṭheuhah dahtir mai se tun ai hian traffic jam a ziaawm ngei ang.

Zan hun lirthei tlem veleh kawngpui kama lirthei hun an khap a; chhun eng lirthei veivak tam veleh lirthei hun a phal leh lawi si a; thil kalphung mak tak chu a ni e. Central mi pawimawh entirna’n–Prime Minister emaw President lo kal changin Aizawl khawpui lailia lirthei tamna hmun leh kawngpui tlangdungte an thian fai vek thei a; an haw veleha an inhnawh tâwt leh tlat site hi eng nge a awmzia le?

Chuvangin, Aizawl khawpuia traffic jam chhan lian tak pahnihte hi AMC vang liau liau a nih hmel a. AMC hian parking fee ringawt hi hisap lovin Aizawl khawpui tawt lutuk leh traffic jam tam lutuk hi tih tak zeta ngaihtuahin a sutkian dan tur a rang lama ngaihttuahin a takin thawk zui se’ng chuan tun ai hian kan Aizawl khawpuiah hian traffic jam a tlem zawk ngei ang.

Chutiang zelin kawngpui leh step-a sabji zuarho tan hian bazar hmun dang remchang ruahman vat se, chutichunga luhlul luite chu an phu tawk angzia bazar zelin hrem hmiah hmiah se an sim vat mai ang. State sorkar a ni emaw, AMC a ni emaw, notification or OM an han chhuah thuai a, a bawhzui leh a tihhlawhtlin kawngah a takin an hma an la thaleh ngai si lo va, hei vang hian dan chu awmze nei lovah an chanter leh ṭhin a ni.

Khuarel chhiatna leh hringrèl chhiatna kan tawh tam ber pawh hi AMC-in ama dan siam pawh zah zo lovin amah vekin ama dan siam chu a bawhchhiat leh ṭhin vang a ni thei. In sak theih lohna leh phal lohna hmunah pawh miin kut thlak se, an enliam mai mai zel ṭhin ni ngeiin a lang. Chuvangin, tuna AMC sorkar kan hrawn mek aia ṭha zawk AMC ṭha mi, AMC huaisen, rule of law anga kal ngam AMC kan mamawh tak zet ta a ni e.

- Dr. C. Lalrampana