Mizoram zirna kalphung hi

Mizoram zirna kalphung, (education system) hi sawi ṭul tihna ka nei tlat. Kan naupan lai chuan zirtirtu pakhat Synod rawih Pu RK Ngurchhawna kan nei a. Sikul naupang za chuang min ho a, a hnuah R Chawngkunga an ruai leh a, mi an ho hnehin pawl thum lower primary scholarship la an tam ṭhin khawp mai!

'A' pawlah kan ṭan a, A, AW kan thiam chian a, spel nena kan chhiar theih ṭanah 'A pawl' sangah min sawn a. Spel loa kan chhiar thiam chuan 'B pawl' ah min sawn leh a, B pawlah hi chuan zirlai zawng zawng kan chhiar thiam a. Bible pawh kan chhiar thiam a, hmun (Matric system) kan by heart vek tawh a. Chhiarkawp, belh leh paih, puntir leh sem, 'chantir' tihte Mental Arith te kan zir hman a. Pawl khat kan nih chuan zirlai course pangngai kan zir thiamin a awmzia kan man hman tawh a ni. Pawl hnih kan zir hian zirtirtu thar pahnih kan nei tawh a, pawl thumah English buai loh nan pawl hnihah hian English min zirtir ṭan a. Pawl thum kan nih chuan Mizo hawrawp nen a lo inang a, kan hrethiam thuai a, English mawl te te kan chhiar thiam thuai a, kan sawt pui hle.

Class III-ah hian Matric system kan thiam chian em avangin chhiarkawp (Arith) belh leh paih, puntir leh sem, factor, fraction, rule of three adt. chawh chu kan thiam awl khawp mai. Kan zirtirtute an thiam a, an ṭang bawk a, discipline pawh a ṭha. Head teacher chu Cl. VI passed a ni a, zirtirtu pakhat chu Cl IX passed a ni. Zirlai a bul aṭanga thiam chu ṭangkai tak a ni a, a lera ṭhuai chu har tak a ni thung.

Tun hma chuan zirna, zirtirna a ṭha a, sikul luh a har em em thung. Huaisen, rilru nei, tum ruh leh awm thei deuh tan lo chuan Matric, PU, BA nih theih a ni lo. BA chu ropui tak a ni a, thiam pawh an thiam.

Hun a kal zel a, kalphung a danglam a, "Hrem loh tur" an tih aṭang phei chuan zirtirtu an dul a, discipline a awm ṭha tawk lo a, naupang an inthlahdah. CCE an tih hnu phei chuan buaithlak tak a ni. 'A' pawl, B pawl a lo awm tawh si lo a, primary sikulah Cl IV an awm tir a, tunah phei chuan M/S ah Cl VIII an awmtir tawh a ni tawh awm e.

Comprehensive tih angreng hmang te khan sorkarin sikul a sawi danglam a, zirlaibu ni se tun hmaa kan inrochun theih leh lung lehkha kan hman ang ni lo kum tina an siam danglam te kha a hautak a, phurrit a tling.

P/S ah Cl I aṭanga ṭan tur a ni a, A, AW, B thiam sa miah loin course pangngai an han hmachhawn tir a, ziak leh chhiar thiam mang loin P/S an zo a. M/S thiam lo zetin an paltlang leh a, H/S ah English an han zir chiah chu, zirlai tan a harsa ta em em mai a ni. Mizo sikul aṭanga Matric pass chu thil harsa tak a ni ta a ni. Tun hma chuan P/S 'A' pawl aṭangin zirlai an thiam chiang a, H/S ah Cl VII aṭangin changkang deuh tawh hnuin kum thum chhung English ngatin an han zir a, kum 4-naah chuan English an lo thiam hman fe tawh ṭhin a, HSLC a khal lutuk lo a ni.

Kalphung tharah chuan sorkarin zirna sikul a sawpchhia a tih loh theih loh. Hetiang hi a lo nih avangin inhlawhfa chawp pawhin private school (English medium) ah fate luhtir a ngai ta a. Govt. P/S ṭhenkhat phei chu naupang zirlai neih loh vanga khar ngaite pawh a lo awm ta hial a ni. Thingtlang mirethei awm khawmna, English medium school awm ve lohnaah erawh chuan zirtirtu phuahchawp (regular lo) pahnih khat lek lekin zirlai za chuang te an ho a, chutih laiin zirtirtu ni si, sikula thawk loa office lama chhawr daih te an awm a ni.

Khawpuiah lah naupang awm mang lohna, zirtirtu tam zawkna a awm lawi a, heti taka zirna sawp a ni hi miretheiten kan tuar a, system ṭha zawk kan mamawh hle mai. Tuna kalphungah hi chuan English medium school nen a inthlau lutuk a, Mizo sikul hi chu mi mawl tam tak siamna hmun a ni ringawt mai.

Heng kan han tarlan aṭang hian thil awm dan chu a hriat theih mai. Hmanlai system ang deuhin sorkar sikulte hi Mizo ṭawng chawisang tel si a, English medium-a P/S leh M/S te kalpui ni se chuan thingtlang naupangten khawvel eng an hmu ve phak ang a, kan lawm hle ang.