Written by
- Dr Eric Zomawia
State Nodal Officer (NCD) & PI, Mizoram Population Based Cancer Registry

Mizorama Cancer tamna chhan

4th February hi ‘World Cancer Day’ atan Union for International Cancer Control (UICC) chuan a puang a. Kumin 2015 atana thupui chu ‘Not Beyond Us’ (Cancer invenna, hmuhchhuah hmana, enkawlna hi kan ban phakah a awm e) tih a ni. Hemi denchhen hian heti taka Mizorama cancer a hluarna chhan leh a inven dan tur tawite in kan thlir ho dawn a ni.

National Cancer Registry Programme (NCRP) leh Mizoram Population Based Cancer Registry (PBCR) report hrang hrangin a tarlan danin India rama cancer registry 25 chuang awm tawh zingah chuan Mizoram hi population chhuta cancer tamna ber kan ni a. A bik takin pumpui, chuap, chawkawng, chhul hmawr cancer-ah te kan sang hle. Kum tin NCRP hnuaia Cancer Registry hrang hrangte chuan review meeting kan nei ṭhin a, Mizoram cancer-a a sanzia hi kan sawi chamchi a; kan ṭhenawm state Assam-a Guwahati leh a chhehvel, Meghalaya te pawh a sang pawl an ni. Mizoram PBCR Report (December 2014) in a tarlan danin Mizoramah kum 5 chhungin cancer vei thar mi 5888 (mipa 3229, hmeichhia 2659) an awm a, cancer-a thi mi 3137 (mipa 1847, hmeichhia 1290) an awm bawk. Kum 5 chhung hian pumpui cancer - 1105 (mipa 750, hmeichhia 355), chuap cancer - 857 (mipa 436, hmeichhia 421), chawdawt cancer - 503 (mipa 427, hmeichhia 76), chhul hmawr cancer - 364, hnute cancer - 289 (mipa 4, hmeichhia 285) vei thar hmuhchhuah an ni.

A hnuaia kan tarlan ṭhenkhat hi WHO (International Agency for Cancer Research) in cancer siam thei ngei a tih te, Mizorama cancer tisangtute chu an ni -

Tobacco (Vaihlo): Cancer zawng zawng 30% thlentu a ni. Vaihloin cancer a thlen theihnate chu - hmui, lei, ka chhung, hrawk, hnar kua, chawdawt, pumpui, thin, rilbawm (pancreas), chuap, kal, phing, thisen (myeloid leukemia) an ni. India rama survey an neih hrang hrangah Mizoram hi meizuk leh a hmuam chi uar ber kan ni zel a. Meizuk, khaini, zarda, tiranga etc heh ber na na na chu cancer vei kan tam ber hi a tur reng a ni tlat. Fidel Castro, cigar heh hmingthang chuan 1986 khan mei ngheiin ‘meizial tih dan ṭha ber chu hmelma hnena pek a ni’ a ti.

Kuhva : hian ka chhung, hrawk, chawdawt cancer a siam nasa hle. Kuhva ei nasa - Mizoram, Assam leh Meghalaya te chawdawt cancer-ah kan sang filawr hle. Kuhva leh vaihlo hi kan nunphungah a bet nghet tawh lutuk a, ṭhangtharte’n an hnualsuat theih nan ṭan kan lak hle a ngai.

Zu (alcohol) : Zu in tamho zingah ka chhung, hrawk, chawdawt, thin, hnute leh rilpui cancer a awm duh hle. Kan rama cancer hluar em em chawdawt cancer veiho phei chu mei leh zu ti nasa an ni deuh zel.

Natna hrik: Cancer 18% lai hi natna hrik aṭanga awm a ni. Hepatitis B & C virus-te hi thin cancer 85% thlentu an ni a; sex, hriau inṭawm, nuin a faah, thisen thianghlim lo aṭangin inkai theih a ni. Human Papilloma Virus (HPV) hi natna hrik sex aṭanga kai a ni a, hmeichhe chhul cancer thlentu a ni. H.Pylori hi natna hrik pumpui cancer thlentu a ni a, hmuhchhuah chuan damdawiin tihdam theih a ni. HIV hian cancer hrang hrang a thlen thei bawk.

Ei leh in (diet) : Cancer 30-40% lai hi kan ei leh in aṭanga awm an ni. Chi ei tam lutuk te, thil um leh meia rep (smoked) ei nasatte’n pumpui cancer a thlen thei.

Mizoram ngeia ICMR-te nen research kan tihnaah chuan saum emaw sa rep emaw sangha rep, kar khata vawi 3 aia tam ei ṭhinte zingah a let 3 velin pumpui cancer a tam. Sa ei nasa si, exercise la ngai si lo (awm awl leh ei tui) zingah rilpui, hnute, prostate, chhul (uterus) cancer a hluar. Thei leh thlai hring ei tam/ ei zin hian cancer a veng. Chawhmeh ṭhing tih lum ṭhat loh ei chin te, ei-ina thil hmuarte hian pumpui leh thin cancer a siam thei. Chawhmeha DDT leh pesticides dangte hian hnute (breast), ṭhalbe (lymph node), rilbawm (pancreas) leh thisen (leukemia) cancer a siam thei. Thlai chinah DDT phul miah loh tur a ni.

Cancer laka invenna

Cancer invenna hi kawng hnih a awm (1) ‘Primary Prevention’ - a la vei lote’n an vei loh zel nana invenna, leh (2) ‘Early Diagnosis’ - miin cancer a lo vei pawhin a ṭantir te, tihdam awlsam laia hmuhchhuah a ni.

Primary Prevention

Cancer awm theih dante ngun taka kan en chuan kan nunphung (lifestyle) in kawngro a su hle a, inven nana ṭha ber chu nunphung hrisel (healthy lifestyle) kan neih a ṭul. Healthy Lifestyle nei turin hengte hi a pawimawh-

1) Zuk leh hmuam laka fihlim

2) Sex leh drugs hmansualna laka fihlim

3) Ei leh inah fimkhur - al, um, rep, thau/ mawm ei tlem a, thei leh thlai hring ei tam.

4) Exercise, thlan tla khawpa hnathawh (physical activity) uar a, thau lutuk lo tura invawn. Exercise zinga ṭha leh awlsam ber chu nitin 30-40 minutes kea kal ṭhin hi a ni.

Hei bakah Hepatitis B leh HPV kai hlauhawmte tana danna vaccine lak a pawimawh.

Early detection

Cancer 30-50% chu hmuhchhuah hma chuan tihdam theih a ni tawh. Hmuchhuak hma turin insawisel kher nghak loin hengte hi tih ṭhin a pawimawh-

1) Pap smear - Hmeichhia sex hmang tawh tan kum 3 or 4 danah chhul hmawr test-na tih tir ṭhin.

2) Breast self examination - Hmeichhia puitling tawh tan thlatin uluk taka mahni hnute dap chhuah ṭhin a, bawk a awm chuan doctor entir vat. Kum 40 chunglam tan hnute X-ray (mammography) kum 2/3 danah tih ṭhin tur.

3) Endoscopy - Kum 40 chunglam tan kum 3 kum 4 dana pumpui enna tih tir ṭhin.

4) Kum 50 tling tawh tan rilpui leh tai entir ṭhin (colonoscopy & sigmoidoscopy)

5) Meizu nasa tan chuap X-ray leh chuap enna (bronchoscopy) tih tir ṭhin.

6) Heng insawiselna hi kan neih chuan doctor rawn vat tur a ni - bawk (swelling), pum nat fo, chaw helh, zun, ek, khak thi leh a hun loa serh aṭanga thi chhuak, khuh benvawn, pan dam thei lo, thisen tlakchham leh rihna tlahniam.

Hrechiang duh tan hengahte hian a zawh fiah theih e:

1. State NCD Cell, Health Directorate, Dinthar, Aizawl (Email: npcdcsmizoram@gmail.com).

2. Mizoram State Cancer Institute, Zemabawk.

3. Mizoram Population Based Cancer Registry, Civil Hospital, Aizawl.

4. NCD Clinic, Civil Hospital, Aizawl & Lunglei.

5. Breast Cancer Clinic, Civil Hospital, Aizawl.