Written by
- Joel Zoramthansanga
PhD Scholar (Pastoral Counselling) UTC, Bangalore

Eco-Anxiety: Leilung chhiatnain a ken tel rilru lam natna

Kum 2007-a Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) report chuan leilung chhiatna, harsatna hrang hrang thleng mek hi za zela sawmkua (90%) chu mihring vanga lo awm a ni, an ti. Kum 2008 khan US National Research Council-a scientist-te chuan khawvel lum telh telh leh boruak inthlak nasa lutuk hi a bul berah chuan mihringte thil tih vang a ni, an lo ti bawk. Mizoram leilung dinhmunin a zir loh avanga kan tawrh nasatzia te, ruahmanna (plan) mumal loh vanga harsatna kan tawhte chu a taka hmutute vek kan ni a; a tua mah inmawhpuh tur chuang kan awm lo. Mimal, chhungkua, khawtlang, kohhran leh sawrkarin kan hmazawn ṭheuha tih tur kan tih tawk loh vang te, ngaih pawimawh tur kan ngaih pawimawh tawk loh vang a ni ber. Leilung chhiatnain a ken tel tam tak zinga ngaihven hlawh lo tak, mi tam takin kan ngaihtuah thlen phak loh chu a tuartute a thlen theih rilru lam natna ‘Eco-Anxiety’ hi a ni.

ENG NGE ECO-ANXIETY CHU?

Eco-anxiety hi climate change anxiety an ti bawk a. Kan khawvel boruak chhiat lam pan zel leh chhiatna ken telin mihringtea hlauhna (anxiety) a thlen rilru lam natna chi khat a ni. Kan khawvel boruak inthlak nasa lutukin a nghawng khawchin danglam mek te, ecosystem leh mihring nunphung danglam mek hian mihringah nghawng a nei mek a, a nei chho zel dawn ni pawhin a hriat. Khawvel hmun hrang hrangah, a bikin ṭhalai zingah, hma lam huna kan khawvel boruak tawn zel tur ngaihtuahna avangin hlauhna (anxiety) a pung mek zel a ni.

Eco-anxiety awm chhan te, a natna lan chhuah theih dan leh ven dan te, mimal leh khawtlangin kan hmachhawn dan tur tlema zawng han tarlang ila. Eco-anxiety hi chhan hrang hrang avangin miin a nei thei.

1. Chhiatna thu thar hriat tam vang: Social media kaltlanga khawvel hmun hrang hranga khuarel chhiatna chanchin kan hriatte hian mihringah hlauhna min siam a. Mizoram chhung ngeiah pawh ruahtui a tam deuh chuan hmun hrang hrangah lei tawlh, in chim chanchin hriat tur a awm mek a ni. Kum 2020 khan American Psychological Association-in zirchianna an neihnaah za zela sawmruk pahnih (62%) chuan boruak inthlak danglam (climate change) vanga chhiatna thleng ṭhinte hian, hma huna thil thleng tur an ngaihtuahnaah rilru lama harsatna heng hlauhna (anxiety), stress-te an neihtir phah niin a sawi.

Kan ram dinhmun thlirin heng harsatna tawk mek hi kan ṭhahnem viauin a rinawm. Cyclone Remal avangin Aizawl hmun hrang hrangah pawh chhiatna a thleng a, Melthum quarry bula in chim avangin mi tam tak an thih phah a nih kha. Hlimen leimin avanga mi pali ngawt an thih thu te, Salem Venga mi pathum an thih thute bakah, Falkawn, Kelsih, Lungsei leh Aibawka leimin avangin thi an awm thute kan hre bawk a. Heng bakah hian a khát tawka leimin avanga buai chhungkua social media kaltlanga hmuh tur awm rengte hian mi tam tak rilru a nghawng ngei ang tih a rin theih awm e.

2. Mimal tawnhriat: “Engtin nge kan awm zel ang, engtin nge chaw kan ei tak ang, ka ngaihtuah phak ngai loh thil a thleng a. Ka fate nen kan hlau lutuk a, kan khur tlawk tlawk mai a ni,” tiin tun hnaia veng pakhata chhiatna thleng tuartu pakhat chuan a sawi. Hei hian khuarel chhiatnain mihringa manganna, hrehawmna, hlauhna nasa tak a thlen dan a sawi thui viauin a lang. Miin khuarel chhiatna hrang hrang zinga mi–tuilian, leimin, thlipui, etc., an tawnin rilru natna pakhat–hlauhna (anxiety) an neih phah ṭhin a. Kum 2019 khan journal pakhat Global Environmental Change tih a zirchianna an neihah chuan heng harsatna tawkte hian rilru lama manganna, hlauhna, chî-âina an nei nasa em em a, an nei zui zel duh a ni tiin a sawi bawk.

3. Tu leh fate khawvel tur dâwnpuina: Kan tunlai khawvel ena chiang em em chu, boruak inthlak danglam zel hian ziaawm lam aiin chhiat lam a pan zel tih hi a ni. Mi thiamte chuan mi tam takin tu leh fate hmakhua tur kan dâwnpuina lamah hlauhna (anxiety) hi an nei ṭhin niin an sawi. University of Bath chuan kum 2021 khan khawvel hmun hrang hranga mi 10,000 zeta zirchianna an neihnaah za zela sawmnga pakua (59%)-te chuan boruak inthlak danglam zelin chhiatna hrang hrang a thlente hi a aia nasa zawk an tu leh fate’n an la tuar dawn a ni tih an ring a, chu chuan rilru hrehawmna, hlauhna a pe nasa hle niin an sawi.

4. Ram hruaitute hmalakna ṭha tawk loa hriatna: Sawrkar, kohhran, leh pawl hrang hrang hruaitute’n boruak inthlak danglam zel leh chhiatna a thlen chungchanga hmalakna an nei ṭha tawk loa hriatna hian mi tam tak rilruah beidawnna leh lungawi lohna nasa tak a thlen ṭhin a. Hmasawnna hmuh tur awm lo leh beisei tur neih lohna hian mi tam takah hlauhna (anxiety) a siam thei bawk. Pew Research Center-in kum 2021 khan ram 17 zetah zirchianna a nei a, za zela sawmruak pathum (63%)-te chuan sawrkarin boruak inthlak danglam zel chungchangah hmalakna an nei ṭha tawk lo niin an sawi.

ECO-ANXIETY LAN CHHUAH DAN

Eco-anxiety hi anxiety disorders dangte nen a lan chhuah dan a inang viau a. American Psychological Association chuan eco-anxiety hian lungawi lohna nasa tak mihringah a tuh thei a, beisei bovin a siam a, nguinate an nei ṭhin a ni tiin a sawi. Taksa lamah nasa takin nghawng a nei thei bawk niin Yale Program on Climate Change Communition chuan zirchianna an neihah an tarlang. Mutthilh harsatna, lu ná leh pum lama harsatna, etc. te pawh a thlen thei niin an sawi. Eco-anxiety hian mihring nunphung nasa takin a tibuai thei niin Global Action Plan chuan an zirchiannaah an hmu a, rilru lam natna bakah, an ni tin nunphung leh chet dan thlengin danglamna nasa tak an nei ṭhin niin an tarlang bawk.

TUTE’N NGE TUAR NASA ANG?

Khawvel hmun hrang hrangah eco-anxiety hian mihring nunphungah nghawng a nei mek a. A bikin ṭhalaite zingah nghawng a nei nasa zual a tih theih awm e. University of Bath-in a zirchiannaah zirlai za zela sawmsarih panga (75%)-te chuan khawvel boruak inthlak danglam zelin chhiatna leh thil ṭha lo a thlen mekte avang hian hma lam huna chhiatna nasa zawk lo thleng tura rinna an neih ngheh tlat avangin hlauhna (anxiety) an nei nasa hle niin an sawi. Leilung hausakna ringa ni tin khawsak indap chawp (indigenous community)-te hian an tuar nasa ber dawn niin Journal of Indigenous Wellbeing chuan a sawi. Khawpui lama chengte ai mahin heng mite hian rilru lam natna neiin an nunphung pawh nghawng nasa zawk turin a ngai a ni. Scientist-te leh environmentalist-te hian khawvel boruak inthlak danglam nasa em em leh chhiatna thleng zel thei tur an hriat chian avangin eco-anxiety hi neih theihna a sang hle bawk awm e.

ENGTIN NGE HMA KAN LAK ANG?

Zirna in leh kohhranah pawh boruak inthlak danglam mekin a ken tel harsatna awm theite hre chiang tura inzirtirna kan pek uar a pawimawh hle awm e. Kum 2021-a University of Queensland-in a zirchiannaah environmental activism lama hma latuteah eco-anxiety neih theihna a tlem a ti a. Hriat chianna a pawimawh rualin kan phak tawka leilung chhe zel tur venghim tura hmalak kawngah inzirtirna nasa lehzual zawk kan neih a pawimawh hle. Chu chuan eco-anxiety nei mekte leh a venna kawngah nasa takin a pui theiin a rinawm.

Sawrkarin awmze nei zawka leilung chhe zel tur venghim tura hma lakna kawngah ṭan a lak thar a ngai hle bawk. National policy hrang hrang–carbon pricing te, renewable energy incentive te, strict emissions regulation lama ruahmanna felfai zawk siam a hmalak a hun tawh. European Green Deal chuan kum 2050-ah Europe khawmualpui chu climate-neutral hmasa ber ni turin an puang a, boruak chhia tihtlem kawngah te, green technology lamahte an inpeipung (invest) mup mup tawh a ni. Kan ram sum leh pai dinhmun enin ram changkang zawkte hmalakna ang zawng zawng chu kan ti ve thei vek kher lo ang. Amaherawhchu, Nepal rama hlawhtling taka an lo kalpui tawh ramngaw chereu zel veng tura Biogas programme an neihte khi zir chian tham a ni.

Sawrkarin chhiatna thleng thei laka invenna leh hmalakna (disaster management) lamah ruahmanna felfai tak a neih a ngai hle tawh tih chu kan hriat tlan vek a ni. Chhiatna thlen theihna (vulnerable area) hriat chian kawngah te, khawtlang mipui hnena inzirtir kawngah te, khaw chinchanga hmalakna (meteorological service) tihchangtlun kawngahte sawrkar lam an inpeipun (invest) a ṭul hle bawk. Early warning system (entirnan: ground sensors, GPS, remote sensing technologies, etc.) changtlung zawk neih a pawimawh rualin, chhiat tawh apianga ‘A va pawi em’ ti leh ngawt mai ṭhin lo tura kawng hrang hranga hmalak a hun tak zet a ni. Leimin hlauhawmna (prone area) laia zoning laws khirh taka kalpui a, drainage system mumal tak siam hi sawrkar mai ni lo, chhungkaw tin mawhphurhna a ni. Chutihrualin, kan neih sa leh hman mekte enkawl zuia regular inspection neih te, maintenance programme mumal tak neih fote hi kan ṭhatpui tlan tur niin a lang.

Genesis 2:15-ah, “Tin, Lalpa Pathian chuan mihring chu a hruai a, Eden huanah chuan a enkawl leh a veng turin a dah ta a,” tih kan hmu a. Pathian hian mihringte min siam danah thilsiam dangte chunga duh duha kutthlak tur kan ni lo va, veng tur leh enkawl turin min zirtir a ni. Thilsiam dangte ṭhatna tur lam zawnga hna thawk a, thilsiam dangte tibuai thei thil ṭangkai lo leh ṭul lote laka venhim hi ringtute tihmâkmawh a ni.

- Joel Zoramthansanga, PhD Scholar (Pastoral Counselling)
UTC, Bangalore