Mizoram sorkar sum enkawl dan thlirna inkhawm (Chief Minister-in a uap hneh hle)
‘Rin loh taka uibùk sa’ tih ang deuhvin Mizoram sawrkara sum dinhmun leh enkawl dan sawihona inkhawmna hun ni 19th July atan sawmna ka dawng ve teh tlat a. Hun hlu tak a nih avangin sawi tur nei ve lem lo mah ila, mi ningkhawng hriat nan tal kal ve ṭhaa ka hriat avangin ṭan hnu deuhvah inkhawmna hmun Aijal Club ka va thleng ve a. Chief Minister pawh chawhnu lama lo kal chauh tura beisei a nih laiin chawhma lam aṭangin a rawn lang bawk. Hei hian he hun a ngaih pawimawhzia a tilang thei mai awm e.
He inkhawmna hi a hmingah chuan ‘Symposium on State Finance: Issues and Challenges’ tih a ni a, Zoram Research Foundation leh Aijal Club ten an ruahman dun a ni. Neitu chan changin ZRF Chairman Prof. Thangchungnunga leh Aijal Club Vice-Chairman Pu Rin Sanga ten inkhawm an uap ṭha hle a. Inkhawm kaihruaitu Pu Rochamliana, GS, Zoram Research Foundation-in hneh takin a kaihruai a. Pu TBC Lalvenchhunga, MLA, Adviser to CM (Finance), Pu Lalsawta, Ex-Finance Minister, Pu J. Malsawmzuala Vanchhawng leh Dr. Daniel Lalawmpuia ten Mizoram sawrkar pawisa enkawl dan tlangpui, harsatna leh hlawhtlinna thupui hran ṭheuh neiin an sawi a. Mi sawm chi hrang hrangte zingah Pu M. Lalmanzuala leh Pu Lalnunmawia Chuaungo te nen kan tel ve a, nuam kan ti viau e.
Panelist-te’n an hun an hman zawh hnuin zawhna leh chhannain a zui nghal a. Pu Lalnunmawia’n Gujarat experience (corporatisation of Power deptt) hmanga Mizorama power supply tihchangkan theih dan tur a sawi chuan ngaihven a hlawh hle a. Pu M. Lalmanzuala’n vawiin thlenga kan changkan tur anga kan changkang thei lo hi a hman lohna tura sum hman a tam lutuk vang a ni, a tih chu hnial thei kan awm lo bawk.
Kei chuan sum renchemna atana Government of India dan siam Fiscal Responsibility and Budget Management (FRBM) Act 2003 dungzuia state sawrkar hmalaknaah FRBM-in a phut anga fiscal leh revenue deficit chu 3% chhungah a inkhung tawh em tih ka zawt a. An la theih chiah loh thuin min chhang a ni. Sawrkar hnathawk tihtlem dan, downsizing policy hi sum renchemna kawng khat a nih thu leh hei hi Mizoram sawrkara tih ve theih dan awm se, tiin rawtna siam a ni. Manipur-ah chuan kum 2009 khan hlawhtling takin kan kalpui tawh tih ka sawi tel bawk.
Zawhna hi sawrkar lam nena inphiar zawm a nih avangin sawrkar mi Adviser to CM hian a chhang fel thei viau zel a. Chutih laiin panelist pahnih Pu J Malsawmzuala Vanchhawng leh Dr. Daniela te chuan inrenchemna lama sawrkar hmalakna an duhkhawp loh dan an tarlang bawk. Inkhawm vawi khatna a tawp a, chhun chaw tui tak kan ei a.
Inkhawm vawi hnihnaa Chief Minister a rawn din ve meuh chuan chawhnu dar thum a lo hnai tawh a. Dar 10 am aṭanga dar 2:40 pm, darkar li leh a chanve teh meuh mai mi thusawi ngaithlain a lo ṭhu ngat ngat mai a, a ngaihsanawm khawp mai. CM hian chawhmaa zawhna hrang hrang a Adviser chhan tawh hnute kha kimtawi fel taka rawn chhangin, thil dang pawh a sawi belh hnem viau a. Power supply tihhmasawn nan Gujarat experience ṭha a tih thu te, hman lohna tura sum hmante pawh a awm ṭhin tih chu dik a tih thu te, thawktute downsizing dan tur pawh an zir mek thu a rawn sawi a. Heng bakah hian mi dang zawhna tam tak a chhang bawk. FRBM Act 2003-in a phut anga fiscal leh revenue deficit chu 3% of GSDP-a khung chu an la thei lo tih a sawi a. He thil hi Pu Lalsawta, Ex-Finance Minster chauhvin a la thei tih a sawi telin Pu Lalsawta a fak thu a tarlang bawk. Sawrkarin pawisa ngah lo mah se, renchem leh dik taka hman chuan sum dinhmun a hlauhthawnawm lo tih a sawi bawk.
MLA fund tihpun leh a pung hniam chi car loan pek hi ZPM sawrkar tih bik a ni lo va, opposition MLA-te tel ve thona General Purpose Committee-in an remtih tlan a nih thute a sawi. A sawrkarin hma a lak dan a sawi zingah aikal lak an chinfel mek thu te, Non-Practising Allowance chungchang chu a sawhkhâwk na viau dawn mahse an chin fel ngei tur thu te, department ṭhenkhat mahni thua Finance leh Planning lam râwn lova hna (civil work) lo thawk ve ngawtte chu sum an pek tawh loh tur thu a sawite hi a chhinchhiah tlak viau mai. Tin, project reng reng a pung zawnga ennawn (upward revision) chu an phal loh tur thu a sawi bawk a ni.
Hetia thu a sawi hnu hian CM chhan turin zawhna hun hawn a ni leh a. Hun tawp lam a ni bawk a, zawhna a tam vak lo va, mahse kan hlawkpui khawp mai (A hlawkthlak khawp mai, tih ka han tum a, dikin ka hre leh chiah lo). Finance kaihhnawih ni em em lo Mizoram sawrkara IAS cadre management mumal lo chinfel in tum em tia ka zawhna erawh chhanna mumal a nei bik lo.
CM-in zawhna a chhan lai hian British Parliament tih dan ṭha tak, Nilaini chawhnu apianga MP-te’n notice pe lawk lova an duh duh PM an zawhna hun an siam ṭhin a ang deuhte pawhin ka hria. British PM zawhna hun (PM Questions) hunah chuan zawhna zawttu MP khan tawitein thu a rawn zawt a, PM khan tawitein a chhang zung zung mai a. David Camerona leh May Theresa te PMQs kha lo en leh u la. Keini anga zawhna zawh hmaa veh kual chiama hun tihek an ni ve lo. A chhangtu PM lahin an zawhna chin chiah zel kha a chhang fak fak mai bawk a. Entawn chi tak an ni awm e.
Eng pawh ni se, he inkhawmna hi inkhawmna pawimawh leh ṭangkai tak mai a ni a, kei phei chuan ka zir belh nasa khawp mai. Zawngchhang tlak programme ṭha tak niin ka hria. Zoram Research Foundation leh Aijal Club-te hetiang hun buatsaih tura a ngaihna an hriate hi an fakawm hle bawk. Tin, ZPM sawrkar leh an CM hian lepse nih pawh an tlin chho viau dawnin ka hria.
- PC Lawmkunga