Written by
- H. Lalmuanpuia Mass communication
Mzu

CITIZEN JOURNALISM

Mizote hi thil thar lawm tak hnam kan ni. Mi rethei leh hausate inanna pakhat chu smart phone neitu nihna hi a ni awm e. Khawvelah hian mi chi hrang hrang kan awm a, culture leh sakhaw hrang hrang nei kan ni. Ṭhenkhatin Vanglaini chanchinbu phek hmalam an chhiar hmasaber a, ṭhenkhat chuan ṭhalai huang an keu hmasa ber thung. Chhiartute hmun khata phuarkhawmtu chu chanchinbu a ni.

Chanchinbu tel lo chuan ram a ṭhang thei tak tak lo a, hei vang hian chanchinbu leh a kaihhnawih 'media' hi 'The fouth Pillar of Democracy' an lo ti hial a ni.

Sakhaw tin hian sakhaw inkaih­hruaina lehkhabu kan nei ṭheuh a, Muslim chuan Koran, Hindu chuan Vedas, Kristiante chuan Bible kan nei a. Heng lehkhabu hmang hian tih tur leh tih loh tur thlengin kan inzirtir ṭhin.

'Citizen Journalism' chu mipuiin thu kan lakkhawm, thehdarh leh internet kaltlanga puanzar hi a ni tiin wikipedia chuan a tarlang. Citizen Journalism chu a ni telin a lar zel a, weblogs, chat rooms, message boards, wikis leh mobile computing hmang hian mipuiten nasa takin thuthehdarhna kawngah hma kan sawn a ni. South Korea-a Ohmy News chanchinbu motto chu, 'Every citizen is a reporter' tih a ni a, 'khawpuia mihring cheng zawng zawng hi thupuang darhtu kan ni' tihna a ni.

Kum 2000 Feb 22 khan Oh Yeon-oh chuan he chanchinbu hi a din a. Tunah hian hnathawk mi 40 bawr vel awmin, chanchinthar zaa sawmhnih chauh chu a thawktuten an chang a, a dang zawng chu mipuite thukhawchang, thu leh hlain a khat. He chanchinbu hi a ram mi 50,000 velin nitin an chhiar a. Ram rorelna leh inrelbawlna khalh ngiltu chanchinbute zingah a tel pha a ni.

Kum 2001-a Islamic hel pawl al-Qaeda-in World Trade Centre thlawhna hmanga an sut chhiat ṭum khan mit ngeia hmutu leh chhiatna rapthlak tak kimchang leh mumal taka thehdarhtu chu Citizen Journalist-te an ni. Thlalak ṭha tak tak leh chanchinthar ṭha tak tak min hluitu chu heng mite hi an ni tiin Mark Glazer chuan a sawi.

Kum 2004 a Banda Aceh, Indonesia-a lirnghing na tak Tsunami tuifawn rapthlak tak, nunna 250,000 chuang hlohna, TV leh news-a an pekchhuah tam zawk chu hemi khua leh tuite'n anmahni camera-a an lak deuh vek a ni. Chutiang bawkin 2009-a Iran election protest kha mipuiten twitter lamah an vawrh darh nasa hle bawk. Mipuiin Professional Journalist-te nasa takin kan ṭanpui thei tih hriain thil ṭha tih nan, midangte ṭanpui nan kan thu hriat leh hmuhte hi kan hmang thei a ni. Kan sawi seng vek kher lo ang.

Mizorama Citizen Journalism entirna langsang tak chu Facebook kaltlanga group siam hi a ni a, thingtlang chengker tak tak pawhin chanchin tharlam an lo hriat theih phah a ni.

Whatsapp hi khawvel mihring maktaduai 600 zetin an hmang mek a, India ringawtah mi maktaduai 70 velin kan hmang mek a, chu'ng zingah chuan Mizoram mipuite pawh kan tel. Chuti a nih chuan Citizen Journalism chungchanga hriatna tihzau chu kan tihmakmawh a nih tak chu!

Kum 2014 tawp lama kan rama lirnghing kha kan la hre ṭheuh awm e, ṭhenkhatin nghing nawn leh turin social media-ah (whatsapp/ facebook) thu belh chian dawl lo an vawrh darh a, mi tam tak kan tlaivar phah a nih kha! Kum 2015 ah chhiatna chi hrang hrangin Zoram a tuam a, ruang thlalak hmuh theihin a awm nghal zel a. Min tichiai thei midum paliana thlengin kan vawrh darh a, fimkhur a va ṭul em!

Pathian thu awih hi 'ethics' zirna ṭha tak a lo ni. Kan Bible hian tih tur leh tih loh tur min hrilh a, finna tam tak a lo awm reng a ni.

Chanchinbumi leh zirbing mi pahnih- Lorenz leh Vivan chuan Jour­nalism chungchanga kan hriat tur ti hian an lo ṭhen hrang.

Golden mean

Kum zabi 4-na lai vel khan Aristotle-a chuan he theory hi a hmuchhuak a, he thupui laimu chu thulai lak thiam a ni. Midang hnenah thu kan theh darh a nih chuan ṭan lam emaw awn lam emaw nei loin thil nih dan dik tak chauh sawi tur a ni. Hetiang dinhmun hi journalist ṭha tak dinhmun chu a ni.

Utilitarianism

Utilitarianism hi Jeremy Bentham-a duan chhuah niin John Stuart Mill-in he theory hi a rawn thlifim a. Mihring a tam thei ang ber hnenah zawhna pek a, a tam thei ang ber hnen aṭang chhanna hriat tum tur a ni - thu belh chian dawl lo tam tak a awm theih avangin. He theory hi investigative leh inter­pretative journalist-ten an hmang ṭangkai hle.

Golden rule

He theory hi Judeo Christian ethics tiin hriatlar a ni ve tho. Bible chuan heti hian a ti, "Chutichuan, thil engkim miin in chunga an tiha in duh tur ang apiang chu, mi chungah pawh ti ve rawh u," (Mat 7:12). I phone changkang tak kha fimkhur takin hmang la, tualthi thlalak emaw hliam tuar (kutbung, ke ruh tliak, thisen kai beibuai) emaw midangte tana hmuh hrehawm chu thawn kual lo la. I chhungte mangang taka an rumlai thlalak emaw thuthang dik lo emaw lo thawn darh sak chu i duh ka ring bik lo.

Mitin mai hi journalist kan ni a; mah se professional journalist erawh kan ni lo. Tunlai thiamna in mihring inang lo tak takte whatsapp/ facebook hmangin min thlunzawm tawh a, kan thil post tur pawh fimkhur a ṭul hle.

Citizen journalist ṭha tak ni tur chuan thil chhui chian peih a ngai. I thil hriat chhuah leh hmuh chhuah chu chanchinbu emaw websites leh blog-ah te i pholang thei. A chunga kan thil ziah zawng zawngte zawma hma i la tak tak a nih chuan Citizen Journalist ṭha tak i ni thei e.