Written by
- R.Lalhmangaiha
Bethlehem Veng

An ti lutuk deuh lo maw?

Democracy ramah chuan mipuiten chhiah kan pek leh sawrkarin chhiah a tihpun hi kalphung pangngai a ni. Mipui pawhin sawrkar thupek chu kan zawm ngei a ngai. Sawrkar programme leh policy hrang hrang duan hi eptu party lam emaw, a mi nawlpui pawhin kan do nghal bur tur a ni lo. Sawrkar hmalakna kan dodal reng reng hian chhan leh vang ṭha tawk tak a awm ngei tur a ni.

Sawrkar hmalakna pawhin chin tawk neih a ṭul. Land Revenue & Settlement department chuan kum 5 dan zelah chhiah a ‘revise’ ṭhin a. Kum 2011 khan ‘revise’ a ni a, kalphung pangngaiah chuan kum 2016 ah ‘revise’ leh awm tak a ni. Mahse, sawrkar chuan ‘Notification No.J.11011/1/06-REV, the 21st April, 2014’ kha a tichhuak leh ta mai a. Sawrkar chet dan hi a hmanhmawh thlak chung chung hle mai. ‘Revise’ hnuhnung bera a lan dan chuan House Property Tax, Zoram chhiah, Land Recording Fees, Redemption for Excess Area, Annual Land Revenue, Determination of Land Value for Land Tax-ah te nasa takin chhiah a pung.

In hmun leh huan ram nei lo, mi in luahtuten kum khat atan Rs. 15 chauh Zoram chhiah an pek ṭhin kha, kum 2011-a (Govt. Notification No.J.11011/1/06 REV. dt.15.7.2011) sawrkar thu chhuak chuan Rs.30 ah a lo tisang tawh a. Nikuma Notification an tih chhuahah khan Rs.50 laia tihpun nawn leh a ni. Kum 2013-14 a House Tax Rs.260/- pe khan kum 2014-15 atan chuan Rs.720/- pek a lo ṭul ta a. Chutiang zelin tihpun hmaa Rs.1000/- vel chawi khan, a tharah chuan Rs.3000/- chuang a lo chawi ta a ni. Chhiah thar chhut chhuah a nih meuh chuan chhiah pek tumte an hamhaih zo vek a, an pawisa kenin a daih loh avangin mi tam tak chu an buai hle.

Hriatthiam harsa deuh mai pakhat chu, chhiah pek tlai avanga ‘late fee’ 20% chawi a ngai ta thut hi a ni. Ka hre sualin ka ring lo a, House Tax pek tlai avanga ‘late fee’ chawi ngai ta hi, tui let hnua a thlen vawikhatna a ni mai awm e. Chhiah pek dan kalphungah chuan kum khat atana pek zel a ni a, kum 2015 January thlaa pek kha kum 2016 January thleng rin a ni. Tun hma kha chuan neih remchan loh vang emaw, theihnghilh leh pek tlai palh pawhin, a hmaa pek loh zawng kha a hlawmin an pe leh mai ṭhin a, pek tlai avanga pawisa 20% lai chawi a awm ngai lo.

Engtik lai pawha kan mamawh ‘Tui bill’ pawh a let thawkin a pung a. Tui connection pakhat neiin thla khatah Rs.100/- a chawi ṭhin chu Rs.200/- ah tihpun a ni. Tui litres 5000 aṭanga litres 10000 dawng chinten Rs.45 per kilo litres zel service charge an chawi ang a, 10000-20000 litres dawng chinin Rs.75 per kilo litres zel service charge an chawi tawh ang. Chutiang zel chuan connection pakhat aṭanga tui dawn tam dan a zirin service charge hi per kilo litres in tihpun zel a ni. Public point leh Tube well aṭanga tui dawng ṭhinten thla khatah Rs.30/- an chawi a ngai bawk ang. Nakinah chuan ruah tui kan dawn man te, luite tui kan lak penna man te, khuanu siam sa kan veng leh khuaa ‘Tuikhur’ kan chawina mante hi kan la pe mai lo’ng maw?

Mizoram mipuiin chaw atana kan rin pui ber Ration buhfai man pawh sawrkar thu chhuak (Vide No.J.11011/2/2014-POL dt.22.12.2014 leh Govt. Notification Vide No.B.16011/3/2010-FCS&CA dt.19.12.2014) angin January ni 1, 2015 aṭang khan kg. khat man Rs.9.50 ni ṭhin chu, Rs.15.00 ah tihsan a ni. Buhfai man tih sanna hi 58% zet a ni bawk.

National AIDS Control Society (NACO) aṭangin MSACS leh State Blood Transfusion Council kaltlangin Damdawi In hrang hranga Blood Bank-ten tlawmngaia thisen pete leh damlo chhungte aṭanga an thisen dawnte chu a thlawnin an test ṭhin a. Damlo hnenah a thlawn vekin an pe chhuak ṭhin. NACO chuan 75% tumin 25% chu state sawrkar tum ve turin an rawn ti a. Kum khat chhunga Mizoram puma thisen pek ngai zat hi unit 20000 vel a ni a, chu chu cheng nuai 35 vel state sawrkarin a pe thei lo a. Chuvangin, a thlawna mi tlawmngaiten thisen an pek aṭanga thisen dawngtu damloten unit khat zelah ‘Blood processing fee - Blood bag leh Test kid’ manah Rs.550/- zel chawi a ngai ta hi a rapthlak hle. State sawrkarin a tum ve tur cheng nuai 35 vel hi budget-ah dah ni mai se, damlote tawrhna a ziaawm deuh tur.

Kan sawrkar hian mualphonaah ngai lo se, thisen mamawh damlote chawi ai thawh thei hi kan mi hausa thil phalte zingah awm hlauh mai se.

Kan thim ngunin kan êng zing malh malh ta hle. Hetih lai hian ‘eng’ chhit man nasa taka tihpun a ni. Mizote hi phunchiar hnam kan ni lo, tui leh electric-te hi hmu ṭhain dawng ṭha ni ila, bill pek kan hreh reng reng lo. Hmu ṭha lo leh dawng ṭha bawk si loa pawisa chawi ṭawk ṭawk chu mipuiin nâ kan ti.

Lirthei chungchangah pawh Road Tax kum 15 pek tlak nghal ngai te, High Security plate vuah leh lirthei khu test-na manah sum tam tak sen tharna tur an tichhuak a, phurrit belhchhahna hlir a ni.

Chhiah leh bill pung ta vak hi NLUP sem vangah kan puh lo thei lo. NLUP hi Congress party mi leh sa chauhin dawng mah se mipui hnen a thlen avangin sawisel ngawt chi a ni lo. Amaherawhchu, NLUP sem hmaa kan hriat lar lem loh sawrkar hnathawk tam takin a hun takah hlawh an la thei lo te, Scholarship pek theih mai loh te, sawrkar bill tang fo mai te, Treasury-ah bill ni khata pek chhuah theih chin bei tham lutuk te, department hrang hrang hma thar lakna awm chuang lote hi NLUP atan state plan fund leh Non-plan fund an pawt peng a nih loh chuan, enge a chhan ni ta ang?

NLUP luhkapui hi a petute leh eptu lam sawi dan a inang lo. Mipui hnenah NLUP sum lokalna hnar tak hi chiang taka puan theih nise. NLUP sem avang hian sawrkarin sum a tlakchham phah a, sawrfu leh tur awm tawh chuang lo mipui retheite chhiah hrang hrang hmangin min rawk a ni tih hi a dik thei mai awm e. A tir kha chuan ‘Prime Ministers’ Special Package kha sawi ṭhin a ni a, tunah chuan sawi rik a ni ta lo. NLUP lokalna tak chiang faka hrilh kan nih hma chuan, mipui hian state plan fund leh Non-plan fund aṭanga an pawh pen mai maiah kan ngai reng dawn a ni.

Mipui kan rethei a, sawrkar sum pawh a harsat hle laiin; Car man to an la lei leh zelte kha hriatthiam har lai chu a ni. Kan ram hruaitute hi a tak aiin a tuamna kâwrah buai lo se. An zahawmna leh mawina chu an hnathawhah an lan chhuah tir zawk tur a ni.