Written by
Rev. Lalfakawma Ralte (Dept of H-istory of Christianity)

Mizoram hi tuin nge luah hmasa?

Ram luah hmasatu nihna hi a hluin, mahni ram chhungah ngei pawh ram neitu nihna chan leh chan loh hi hnam ang pawha din khaw chhuah emaw boral phahna tham emaw a tling a. Tunlai India ram dinhmun kan thlir chuan ram leilung fate ni reng chunga hnam hnuaihnung nih vang leh dinhmun sanga din ve loh vanga mahni nihna pawh humhim zawh loh a lo hlauhawm ta.

Hindu sakhaw chawi­vawngtu, Hindutva principle-in a man ngheh laklawh tawhte chuan India ram hi Hindu ram a ni a, hmanlai aṭang tawhin a mi chengte pawh Hindu hlir an ni ṭhin, tia sawiin, “Hindustan chu Hindute chenna tur a ni a, Hindu ni ve lo chuan chhuahsan mai rawh se,” an ti pang pang a. India Hmarchhaka chengte hi Hindu ni lo kan tam avangin min hmu ram dang miin, immigrants tia ziah sual palh/ luih te pawh kan hlawh ta mek a. Heti ang dinhmun kan thlen hnu hian Mizote Mizoramah kum 1700 hnuah kan awm ve ṭan chauh tia kan sawi ṭhin hi [Dr. Lalthanliana, Mizo Chanchin - Kum 1900 Hma Lam (Vanlalhmuaka & Vanlalhruaii, 2000), p. 322, Rev. Liangkhaia, Mizo Chanchin (Aizawl: LTL Pub., 2002), 83 leh Indian leh English writer dang te] pawm zui zel tur a ni em tih kan inzawh a hun ta hle. Mizoram hi hmakhawsang ata Mizote ram a ni tih kan sawi hmain kan ram humhalh a ṭul nachhhan kan hriat theih nan Hindutva thil tum chi 2 chiah i lo thlir ho hmasa phawt ang aw.

Hindutva hnuaia Adivasi-te hming thlak tumna

Adivasi tih chu India ram luah hmasa bertu nia hriat ethnic group hrang hrang te, a hlawma sawina a ni a; Andhra Pradesh, Bihar, Chhatisgarh, Gujarat, Jharkhand, Madhya Pradesh, Maharashtra, Odisha, Rajasthan, Tamil Nadu, West Bengal leh India Hmarchhak state thenkhat bakah Andaman and Nicobar Island-ah te an awm a. Hengho hi Aryans ho an lo luh hmaa India ram lo luah lum tawhtute an ni. Adivasi tih chu original dweller tihna a ni a.

Hindutva thlarau changho chuan Hindu-te ni lova Adivasi-te India ram leilung fa anga sawi an ni hi an ngaithei lo a, an helh awl awl a ni ber mai. Chuvang chuan Hindu-ho chuan Adivasi-te hi a ram luah hmasatute (Adivasi) an lo ni hlei nem, an nihna dik tak chu ramhnuaia chengte (Vanvasi) tih mai hi a ni tiin, an hming chu “Vanvasi” tia thlaksak an lo tum ta mek a. March ni 14, 2014-a RSS Chief Mohan Bhagwat-a’n Ranchi-a thu a sawinaah pawh Adivasi-te chu huaisar takin Vanvasi tiin a ko hmiah hmiah tawh a ni.

Gharwapsi  (Hindu in-puia kir lehna)

Tunlai hian India rama Kristian tam tak chu gharwapsi (homecoming, inpuia kir lehna) hmangin Hindu-ah an inlehtir chur chur a. Vishwa Hindu Parishad International Working President Praveen Togadia chuan, “Tun aṭanga kum 10 a lo kal leh chuan India mi nuai 50 tal hi Hindu-ah kan inlehtir tawh ngei ang a, tichuan, he ram hi Hindu rashtra (Hindu ram) a lo ni ang,” tiin January ni 21, 2015 khan a sawi a. Kristian leh Mosolman te Hindu-a an inlehtir nachhan ber chu Hindu sakhaw zuitu an tlem tial tial nia hriatna hi a ni pakhat a. Chuvang chuan Praveen Togadia chuan, “Ṭum khat chu khawvel pum hi Hindu khawvel a lo ni tawh a. Chutih lai chuan Hindu hi crore 700 chuang khawvelah an awm a, tunah Hindu crore 100 chauh kan awm ta mai hi a pawi em em a ni,” a ti a. VHP leader Sathvi Prachi pawhin, “Kum 1,400 hma lamah khan mi zawng zawng hi Hindu an lo ni vek tawh a nih ngai chuan Pervez Musharraf te, Gilani te pawh hi gharwapsi hmangin an nihna dik tak leh an inpui Hindu Dharma-ah an lo kir tur a ni,” a ti ve bawk a.

Hindu Janajagruti Samiti-in Hindu nation - time table of establishment a siam dan chuan kum 2012-2015 (kum 4) chhungin Hindu ram tun din nan Hindu-te an tipumkhat phawt ang a; 2016-2019 (kum 4) chhung Hindu inpumkhat tawhte puihnain Comprehensive Dharmakranti (Secular Republic of India paihthlaka, Hindu State siam tihna) an nei tawh ang. 2020-2022 (kum 3) chhungin Dharma hmanga sawrkar siam a ni tawh ang a, 2023-2025 (kum 3) chhungin Hindu nation tak tak din chhuahna hun a intan tawh ang tih a ni (www.hindujagruti.org/hindurashtra/concept).

Heti ang hi Mizote min nek mektu India ram boruak a nih avangin Mizoram hi hmakhawsang ata tawh tu ta mah a ni lo va, he ramah hian mikhual pawh kan ni lo va, Mizo hnamten kan pi leh pute hun lai ata tawh kan lo luah ṭhin a ni tih te, Mizo tumah hi Hindu kan la ni ngai lo va, Hindu sakhua hi kan kirna tur pawh a ni lo tihte kan tar chhuah a hun ta hle a ni.

Mizoram luah hmasatu - Mizote

Mizote hi hmakhawsang ata tawh Mizoramah kan awm daih tawh tih hi chik taka ngaihtuah a, chhui chhui chuan a rinhlelhawm lohna a awm thei ngei mai a. Chu erawh chuan AD 1700 velah Mizoram kan luah tan tih hypothesis chu engemaw chen a hnialna a awm ngei dawn a. Mizo hnam ṭhenkhat Thlang tlak sawi bo chuang lovin, 1700 hma lamah pawh Mizoram hi kan ram a lo nih tawhzia zawk hi sawi chhuah kan tum chu a ni mai a. Khai mah aw!

Thlanrawkpa Khuangchawi kha hmakhawsanga thil thleng a ni tih chu tute pawhin kan pawm tlan, hnial buai ngai lo a ni a. Kha kha Mizorama thil thleng a niin, a ṭhiante laka lungawi lova khuang chuh a, tawm bo puitu Buipuiin khuang a ṭawmpuina puk “Buikhuang Kham” chu Aiduzawla Liankhama khua Lukuaihmun kiangah a awm niin Hrangthiauva, Mizo Chanchin, (Aizawl: Lalrinliana & Sons, 1978), p. 365 leh Kawlha Renthlei Beng Titlaitu - Thu Ngaihnawm Lawrkhawm (Gilbert & Raymond Publication, 2002) p. 100 te chuan an sawi a. Hei hian Mizote hi ṭuan leh mang ata tawhah khan tuna kan awmna Mizoram ngeiah hian kan lo cheng tawh a ni tih a tilang. Khatih hun lai khan Mizote hi Hindu kan ni lo hrim hrim bawk. Chu thudik chuan Hindu-te tanchhan, “India ram hi hman lai aṭanga Hindu hlang awmna a ni thin,” tih hi a dik famkim lohzia a rawn hai lang a ni.

RSS Chief Mohan Bhag­wat-a’n Kolkata-a Dec. 20, 2014-a, “India hi kan ram ngei a ni a, kan Hindu lal ram a nih hi,” tia a sawite hi kan dodal dawn a nih chuan ṭan chhan mumal tak kan neih ve a ngai a. Mizoram hi Hindu lalram a ni ngai lo va, he hmunah ngei hian hman lai aṭang tawh khan keini Mizote hi kan lo cheng tawh a, Thlanrawkpa Khuangchawi pawh he ram chhungah ngei hian kan lo hmangin, tu dang ngai lovin kan lo chai mup mup tawh ṭhin a, India ramah hian min rin lut a ni emaw, ni lo emaw, he ka ram hi ka tawlhsan dawn ngai lo, tih te hi ṭanchhana kan siam thiam a ngai a.

A dang leh chu Sailulak (Mawngpingho Tual lo Chai Tawhna) tih kan chhiar chuan Liandova te Unau saphai pumpui sukna lui chu Sailulaka “Zuva Lui”-ah leh sial an thuhrukna chu Sailulak aṭanga khawchhak lam Khuangthing panna kawng “Sihzawl/ Sihhuai”-ah a nih thu kan hmu a [Sailulak - Mawngpingho Tual lo Chai Tawhna (Aizawl: Sailulak Khawchhuak Inzawmkhawm Pawl, 2011) pp. 19, 74.]

Chu chauh a la ni hlei nem, “Kawtchhuah Ropui,” Vangchhia, Champhai District-a mi, tuna Indian National Trust for Art and Cultural Heritage (INTACH) ten national heritage atana an puan tak pawh hi kum zabi 18-na hnu lama Mizote kawtchhuah ni lovin, “kum zabi 14 leh 15-na vela Mizo pipute sulhnu nia ngaih” a nih thu INTACH Convener Pu P. Rohmingthanga pawhin a sawi (Vanglaini, Dec. 9, 2013).

Facebook-ah hian hmun leh sulhnu danglam deuh rawn post paha, “He thil hi ka ṭhianpa hnam dang ka entir a, ‘Hindu sulhnu a nih kha,’ a ti,” tih ang chi hmuh tur a awm nual a. An sawi apiang chu pawm mai tur kan ni em? Engati nge Mizote hian kan rama sulhnu hlui, hlu tak takte hi mi dang kan papek ngawt zel? Rilru ṭhat vang nge hawi zau loh vang zawk? Nge nationalism-a rilru kan pek nat loh vang zawk ni ang?

Vairengte Pastor biala Pro. Pastor hna ka thawh laia (2004-2006) Kawnpui kawnga Shiv Mandir ni ṭhin kha ṭum tam tak kan tlan pel a, Shiv Mandir tih bak an tar ngai miah lo va. Tunah chuan Shiv Mandir tih hma chiahah “Ancient” tih an lo ziah belh kalh tawh a! “Ancient Shiv Mandir” tih a lo ni reng tawh mai. Tu nge fin hmasak tum a, ram lak nasat tum zawk chu kan hriat khawp mai. “Mandir nghaktu mi pakhatin mumang ang deuh hi a nei a, he hmun hi hmanlai aṭanga Shiv Temple a nih hi tia hrilhtu a lo awm a,” tih ang chi chhuanlam dawrawm te te hi alawm an lak thutak mai mai ve bawk. Keini aia awm hmasa pawh ni hlei loten hmakawsang aṭanga an ram ni awm taka kan ram cheibawl an tum hi kan phal bik tur a ni em? Ngun takin ngaihtuah la, i ram leh hnam hi i humhalh lohvin hnam dangin an rawn humhalhsak che i ring em?