Sorkar ṭha kan mamawh
A kamkeuna
Pathian thuah chuan,”Thununna rêng rêng hi tuar lai chuan lawmawmin a lang lo va, lungchhiatthlakin a lang zawk ṭhin, tuar hnuah erawh chuan chu mia sawizawia awmte tan chuan rah thlamuanawm tak felna chu a chhuahsak ṭhin,” tih a ni. Sorkar leh mipuite hi lak hran tak tak theih kan ni lo. Mipui tel lovin sorkar a piang thei lo va, chutiang bawkin sorkar tel lo chuan mipuite kan tladah ṭhin. “Dan a lo awm veleh sual a lo harh a…” tih a nih angin sorkar chuan rorelna in aṭangin mipui kaihruaina tur dan siamin a kengkawh ṭhin. Chungte chu mipuiin an zawm ṭhata sorkar pawhin dan leh hrai ang taka mipui a kai hruai a nih chuan ram rorelna chu a hlawhtling ṭhin. Hrem ngai leh thunun ngai an awm pawhin dan ang takin thlei bik nei lovin miin dan a bawhchhiat angzia zelin sorkarin hrem zat zat ṭhin se, tu ma’n luhlulin sorkar an nêk lui ngam lo vang. Mahse, dan leh hrai hnuaiah sorkarin a tih tur dik tak a tih ṭhin loh avangin mipuiin awm dan chin tawk an hre ṭhin lo va, buaina a chhuak ṭhin a ni. Sorkarin a tih tur a tih mai ṭhin loh avanga mipuiin harsatna kan tawhte leh sorkar a inenfiahna turte chu i han thlir teh ang.
Thil man thunun
Kum zabi 14-na (1296-1316 AD) khan Delhi Sultanate lal roreltu Alauddin Khalji khan a lalram chhung fang kualin thil man inang lo zung leh to uchuak lutuk thununin huaisen takin thil man a bithliah vek a, a enkawl zui (monitoring & supervision) leh thlap vek ṭhin a, a ram mipui pawh an hlim tlang hle. Tuna kan Zoram dinhmun chiri niai nuai lutuk nen hi chuan tehkhin rual a ni lo. Department of Consumer Affairs hnuaia Price Monitoring Division (PMD) hian thil man chi hrang hrang bithliahin a thlithlai reng ṭhin a; hei hian nasa takin miretheite dinhmun a siam ṭhaa intluktlânna a thlen ṭhin. Zoramah erawh, "Thil man thununtu ber tu nge?" tia han zawh hian eng department mah hian ‘Keimahni tih tur a ni e’ ti ngam fak an awm lo tawp niin a lang. Mizoram tluka thil man bihliah sa MRP zahpahlo leh pawisalo, thil man rate mumal awm ohna ram hi a vang ngawt ang.
Tualchhung thar chhuah chawhmeh leh thlai ilo theirah thlengin a zuartute’n an duh zah zah a man an chhiar chawp a, entir nan: berul no tel khat Rs 150 leh a aia totea lei a ngai a; chutiang zelin thlai dangte pawh a to thei far far hle. Dawr bungraw dangte pawh a ni deuh vek mai. Sawi sên rual a ni lo. USA aṭanga lak luh vek emaw tih mai turin chawhmeh leh thlai theirah ilo, dawr bungrua to uchuak lutuk, rate mumal rêng rêng awm lo, a zuartute’n duh zah zah an chhiar mai ṭhin leh duh hun huna a man an san mai ṭhinte hi sorkar ṭha kan neih loh vang a ni.
Bazar viltu leh thil man thununtu Trade & Commerce lah hian bazar fee pe ṭha lo leh an ṭhut hmun dik lo siamremsak bak thil man an thunun ngam der bawk si lo. Ni tin mamawh leh chawhmeh, thlai ilo man to chhan han zawh chian lahin dawrkai sumdawng leh bazara ṭhute lah hian tu ma'n chhanna mumal min pe thei lo. “A chhan kan hre bik lo, a to a ngai' tih bak chhanna an nei lo. Thil man to hian chhan ṭha tak a nei tur a ni. Hei hi a chhan ber chu sorkarin a tih tur a tih loh vang a ni. Thil man thununtu tur monitoring & supervision thawktu tur enforcement an awm miah lo em ni? Hetiang reng hi chuan mirethei tan dam khawchhuah ngaihna a awm tawh lo tluk a ni ber mai!
Gas bûk tling lo
Liquified petroleum gas (LP gas) bûk tling lo tam lutuk hi sorkarin a thlithlai ṭhat loh avangin YMA-in an man ṭhin. YMA tih tur a ni lo a, YMA-in man theihna dan pawh a nei lo. Mahse, sorkarin a tih tur a tih miau loh avangin YMA-in a tih loh tur a ti mai zawk ṭhin a ni. MIZOFED Filling Station bulah dan kalha tuialhthei zuar ru ni tin an ṭhu tlar pût ṭhin. Zoram hmun dangah pawh hetiang hi eng emaw zat an awm thei; sorkarin engtin mah a ti ngam lo. Notification & OM chhuah châmchî ṭhin mah se, a vil zuitu tur enforcement a dah si loh avangin awmzia pakhat mah a nei lo. YMA-in a man leh mai dawn em ni? Hei pawh sorkar ṭha kan neih loh vang a ni.
LP gas man thiam deuh YMA-te pawh hian petrol black-a zuarte hi chu an man ngam chiah lo a niang, zalen tak leh huaisen takin an la zuar char char mai. Sorkar hian MIZOFED Filling Station, Vanapa Hall bula tuialhthei zuar rutute hi an hawker license tihtawpsak vek se, tu mah an ṭhu thei lo vang. Chutiang zelin mahni ina a ruka zuarrute pawh a vil zuitu siamin man zat zat se a reh vat mai ang. Zu chauh check ṭhin lovin thil dang pawh check ṭhin se a tih tur a hlen a ni mai.
Ruihhlo leh smuggling
Custom leh END an awm; mahse, ruihhlo leh smuggling man tam berte hi YMA leh JAC, NGO, etc. te man a ni. Anni ho man tur a ni lo, man theihna dan pawh an nei lo. Mahse, sorkarin a tih tur a tih tawk loh avangin YMA etc. te hian an man ṭhin a ni. Sorkar hian YMA-te tih turah a dah tawp tawh zawk niin a lang hial ta. A zahthlak hle. Dan kengkawh thei lo sorkar kan nei tihna a ni? Sorkar hian beihpui thlak tak tak se YMA inrawlh ve a ngai lo vang. Mahse, sorkar ṭha kan neih loh avangin YMA-in a tih loh tur a tih a ngai ṭhin a ni.
Phunchawng leh Rangvamuala zu an check dawn apiangin a check-tu turte aṭanga lo hrilh rutu an awm zel ṭhin nia a lan avangin an man fuh hlei thei ṭhin lo. Hei vang hian enforcement-hote pawh hian anmahni veng chhâwng lehtu supervisor an neih a ngai a ni. Myanmar Kuhva rah man tam ber hi NGO leh kuhva chingtute an ni. Thla khat chhunga ruihhlo leh smuggling tihreh vek tumtu sorkar hian loneitute, kuhva chingtute hi enforcement atan a ruai ta zawk em ni? Sorkar ṭha nei ni ila, anniho inrawlh a ngai lo vang. Anniho hian smuggling leh ruihhlo man theihna pawh an nei lo. Mahse, sorkar ṭha kan neih loh avangin an tih loh tawp tur an tih a ngai a ni.
Kawngpui enkawl
Kawngpui siamtu leh enkawltu tur BRTF leh PWD an awm. Mahse, leimin, kawngpui chhia leh thawm ṭhat ngai a taka thawktu ber chu khawtlang mipui leh YMA, NGO, etc.-te an ni ta. Sorkar hian khawtlang/vantlang leh YMA, NGO-te hi a ring tawp tawh zawk ni berin a lang. Hnatlanga kawngpui thenfai hnatlang thawm hriat tur deuh hlir a ni ta. Sorkar kan nei ta lo em ni? YMA/NGO, etc-te hi kawngpui siamṭhatu leh thawm ṭhatu tur an ni lo. Sorkarin a ngaihsak tawk ṭhin loh vangin an thawm ṭha mai a ni. Kawng chhak aṭanga lei tla, a tlem emaw a tam emaw, paih fai nghal zung zung mai tur thla 2-3 paih fai lohva awm ṭhinte hi sorkarin a tih tur a tih ṭhin loh vang a ni. Sorkar hian mipui vantlangte hi PWD labour-ah a ngai tawh zawk em ni? Sorkar ṭha neiin uluk takin kawngpuite hi vil reng se la, hetianga hnatlanga thenfai reng hi a ngai lo vang. Sorkarin kawngpui a ngaihsak loh avanga tlangdung hrang hrang nawrhna leh kawngpui dan pin thawm hriat tur a tam lutuk. Sorkar ṭha kan neih loh vang a ni.
ILP leh vai sumdawng
Vai, in sa mistiri leh helper, ILP nei lo, a ruka awm leh phalna nei lova vai sumdawng dawrkai man chhuaktu ber chu police ni lovin, MZP/MSU leh YMA an ni ta ber mai! Anniho man tur a ni lo; sorkarin a tih tur a tih loh avangin an man mai zawk ṭhin. A zahthlak lutuk. Sorkar ṭha nei ni ila zirlaite an inrawlh a ngai hauh lo vang. Zirlaite hi Home department an ni ta zawk em ni? Hnam dang laka thawhlawm khawn leh check gate-a pawisa chawi a la bâng tak tak lo nia sawite a la awm ṭhin. Sorkar ṭha nei ila hetiang hi a bo tawh tur?
Zirtirtu rawih belh
School Education Department hnuaiah zirtirtu UDISE 2021-22 chhinchhiah danin primary school 1,935 awmin zirtirtu 7,967 leh zirlai 1,46,216 an awm a; middle school 1,544 awmin zirtirtu 8,966 leh zirlai 93,051 an awm. Mizoramah P/S leh M/S 3,911-ah zirtirtu 23,366 an awm a, zirtirtu paruk zelin zirlai 79 an enkawl tihna a ni. Heti chung hian Aizawl khawpui leh district capital-ah zirtirtu an tawm khawm a, thingtlang lamah an indaih lo hle thung. Zirtirtu neih mumal loh avanga sikul khar, khawtlanga nawrh huaihawt a tam lutuk. Khawtlang leh zirtirtu hlawh thawhkhawm, mimal ṭhahnemngai inpe zote thawh hmanga zirtirtu rawih belh a tam lutuk. Sorkar ṭha kan neih loh vang a ni.
RTE Bung 9-naah zirtirtu chu a hna bak hna dang thawhtir tur a ni lo. Heti chung hian School Education Directorate-ah leh subordinate office, Samagra office-ahte zirtirtu pawhpên an tam lutuk a, an indaih lo vel mai mai a ni. Sorkar ṭha nei ila zirtirtu sem rual a ni mai ang. Sorkar ṭha kan neih loh avangin zirtirtu indaih lo ang maiin kan awm zawk a ni. Khawvelah pawh awm zen zen lo MR teacher, SEDP teacher, casual teacher lak vak vak a ngai lo. Zirtirtu post ruak hnawhkhah tur a tam lutuk. State sorkarin a ṭul dan angin zirtirtu post ruakte hi hnawhkhat mai se a ṭha zawk. Zirtirtu nghet lova a lakte hi a bân leh vek ṭhin hian mi tam tak beidawnna a thlen a; chhungkaw kehdarh leh innghirnghona a thlen tam mai mai a, zirnain a chhiat phah zawk bawk ṭhin.
Tlangkawmna
Sawi tur a van tam tehlul em; sawi sen a ni lo. Health, Disaster, Forest, Agriculture leh department dang dang chungchangah pawh sorkarin a tihtur a tih ṭhin loh avang leh sorkar ṭha kan la neih ngai loh avangin mipuiin kan tih hauh loh tur kan tih a ngai a, sorkar pawh hian a tur rengah a ngai ta mek zawk niin a lang. Zah a hnêkin social media platform hrang hrang hmangin sorkar hian lawmthute a la sawi tak deuh deuh ṭhin a. Zaka inbengkun ngawih ngawih tur a nih laiin a tih tur a tih loh avanga mipuiin an tihsak achunga lawmthu a sawi leh hlauh si hi thil mak tak niin a lang. Sorkar hian zah nachang hria se a tihzia ngawt ang.
Kan sorkar hrawn tawh reng reng hian notification leh office memorandum khauh pui pui a chhuah chamchi ṭhin. Mahse, a vil zuitu monitoring & supervision a kalpui leh ngai si loh avangin dan leh hrai (rule of law)-in awmzia a nei ṭhin lo a ni. Sorkarin rule of law ang taka mipui min thununa min kaihhruai hian a tirah lawmawmin lang lo mah se, a tawpah rah ṭha zawk leh duhawm zawk a thlen ṭhin.
Zoram mipuiin beisei taka kan lo thlir ṭhup mipui sorkar inti pawh hi sorkar ṭha a nih loh hmel ta hle mai! Notification leh OM-te hi chhuah ṭeuh mah se, a hlawhtlinna turin a taka bawhzui a nih si loh chuan ‘Dan uṭawk tûr’ a ni mai; engmah sawnsawhlawtna a nei lo.
Mipui sorkar hian state level, district level-a Project & Scheme Monitoring Committee a kalpui ringawtah hian lungawi mai lovin department tina an zawl tawk zelah hian monitoring & supervision hi a takin kalpui tak tak ngamin enforcemment staff nei se a ṭha a ni mai. Project thar, scheme thar, property, equipment leh facility thar neih belh chiam chiam a ngai lo; kan neih sa pawh sorkar hian zahthlak khawpin a enkawl zo lo a ni.
- Dr. C. Lalrampana