Written by
- T. Vanlalhruaia Mizo

Hnam upa leh finna thuk tak nei tawhte an ni

Kan thupui hi Civilization sang taka khawsa tawh hnam hrang hrangte hnuhma sawina tur thil a nih hmel ul mai a, a dik pawh a dik viau a. Mahse, tunah rih chuan khawvel huapa finna leh talent danglam lama inang em em pahnih Juda pa leh Mizo pa chevel aṭangin kan en dawn a ni. Environmentalist ho thupui ber ni awm tak, 'Think globally and act locally' an tih ngaihtuah paha chhiar chi a ni awm e.

Kan ram tiat leka khawsa Judaho thluak ṭhatzia han sawi ila.

Tunlaia MCS-a inziah tlinna tam ber Sociology subject-a Society chuangchang zir ti nuamtu ber pakhat, mihring huhoa khawsa zirna (sociologist) ropui tak mai chu Emile Durkheim niin Juda nu leh pa kara piang a ni. Khawvel nghawr nghingtu an tih mai Socialism lalpa Karl Marx pawh kha Juda pa fapa niin rilru a vanga natna lo awm enkawl dan chikhat 'Psycho-analysis' tan chhuaktu leh hmang lar hmasatu Sigmund Freud pawh hi Juda nu leh pa kara piang tho a ni.

Kum 1921-a Physics-a Nobel Prize dawngtu leh a hunlaia Scientist ṭhenkhat chauhin an pawh phak, 'Spe­cial theory of relativity' chhui chhuaktu ropui Albert Einstein kha Juda pa dik tak a ni. Khawvela Atom Bomb siam hmasak ber chu Juda pachal Prof. J. Robert Oppenheimer hoa New Mexico-a an siam a ni. Atom bomb siam rual deuh thaw hian Los Alamos Laboratory-ah Hydrogen bomb siam chhuak turin research beih ve nghal a ni a, chumi buaipui tura a bika an ruat chu Juda pachal, Edward Teller ngat a ni.

Subject hrang hranga khawvel huapa Juda pa thluak ṭhatzia hi kan sawi mai seng rih lo ang. Intelligence lama an spy neih ṭhat dan lek phei chu khawvel mak tih khawp a ni. Heti tak maia Juda thluak ṭhatna chhan nia lang chu BC 1400 daih tawh khan hawrawp neiin an chanchin an lo ziak tawh a. An a, aw, b Centenary pawh kum 34000 meuh va pel tawh hnam chu a mawl thei lo.

Tichuan, rinnaa Israel inti, Mizopa hi engemaw a niha Lalpa hian a hriat reng chhan in en ho leh teh ang.

Kum 1993-a International Labour Organisation General Conference Geneva a neih a nih ṭuma Selection Committee Chairman atana ram 180 aṭanga palai kal khawmin an thlan chu Pu Lalfakzuala IAS (Rtd) kha a nia sin. Ani hi India ram mai ni lo Asia ram pum pui aṭanga ILO Chairman chelh hmasa ber leh awmchhun a la ni awm e.

Hman deuh lawk aṭanga India sawrkarin a ngaihven leh mithiamten an sawi hot tak luai luai Look East Policy hi Pu Lalthanzauva Pudaite-in kum 1989-92 chhunga South Korea-a India Ambassador a nih laia a duan chhuah a ni. Kum 1995 ah khan India-ah hian mihring maktaduai 846 aiin kan tam tawh a, chung mihring zozai zingah chuan Pu Zauva kha India Who's Who 1995 Edition-ah chuan India ram palai 59 thlan bik zingah a langsar nalh mai.

India ram hnampui leh upa tawh tak takte hian BC 1600 ah khan hawrawp neiin thil an lo chhinchhiah tawh a. An a, aw, b kum 100-na pawh kum 3600 zetin a pel tawh a, chutih laiin keini Mizote a, aw, b kum 100-na, kum 20 emaw vel chauha pek vete hian kum 3000 zet zawt hawrawp kan neih ve hnuah meuh chuan engtiang takin khawvelah hian ṭangkai ve ang i maw - Mizo hnam tih tur a la awm ve reng te a nih ngai chuan?

Kum 1938 ah khan "Tumna a awm chuan kawng a awm" tih thupui a sawinaah, "Miin a tum chuan thlaah te khian kan la lawn mai ang" tiin Mizo thawnthu bu siamtu Pu PS Dahrawka chuan a lo sawi dim diam tawh a. A hunlaia mite chuan Pu Dahrawka thil thlir thiamna chu an awi pha lo hle a, mah se a sawi ang ngeiin ni 12 July 1962 ah Amstrong-a leh Aldrin-a chu thlaah an lawn ta ngei a nih kha.

Tv. Lalzuithanga ziah, "The Black Corner of Aijall in 1999" tih chu ni 3 October, 1940 ah Aizawlah chan a ni a. Sawrkar milian leh zosap hote paw'n an en a, hmuh nawm an ti hle. Chutihlaiin Missionary Pu Samuela chuan a sawisel a, a sawiselna chhan pawh Tv. Zuia'n Aizawla motor car a thlantirte leh Revolver nena buaina a siamtir te kha a ring pha lo, mah se ni 26th January, 1960 aṭangin Aizawlah Electric Power Supply ṭan a ni a, kum 1999 ah te chuan Aizawla motor car tlan tam tawhzia te chu kan hmu ṭheuh awm e.

Eng pawh nise, Pu Dah­rawka leh Tv. Zuia anga thil thlir thiam, inthlan leh chauh thlir pha che che ni lo, tun aṭanga kum 70 lo thleng leh tur tal thlir phak VC leh MLA te kan la thlan chhuah hi a rinawm tlat a ni.

India ram chhung hmun nga laia Administrator-a awm kual tawh Pu Macdonald sap chuan ti hian a sawi a, "Mizo hnam zia ang pu hi ka la hmu ve ngai hauh lo. Mizoten an in chhung te tak tea an bungraw neih zawng zawng indip hauh loa an dah rem thiam hi mak ka ti khawp mai. Mizo thlahtute hi chu engineer thiam tak an nih ka ring" a ti. Chutih mek laiin kan tunlai administrator ṭhenkhat Pulpita thuhril pha ve chinten an thu hmahruaia "Kan pi leh pute mawl lai hun kha a ni tawh lo a" an ti thla ve rawk leh Pu Mcdonald-a'n Mizo thlahtute a comment-na hi a inpersan hle.

Mizo musician zinga ropui leh degree sang tak nei Vulmawi Group-a inhmang ṭhin Pu Tawnenga chu Swit­zerland khawpui Geneva-a a awm laiin UNO thil tihah Mizo hla sain a hun a hmang ve ṭhin a. Chutiang hunah chuan "Chheih zai" hi an sa ve ziah a, chu chu hnam dangho chuan, "Western Culture a ni" an lo tih sak teh tlat a, e khai! kan chheih zaite Darmani zai te leh kan Tlarthum hlate hian Western Culture a nek phak a nih si chuan, "Chapel runpui lian a huang laiah, Zo zai rimawi leh dumdut khuang hi, Hallelui rualin chiar nghian teh se" tiin kan biakbukah ngei hian kan tlanglam hut hut mai tur a ni. A kel rawl a kel rawla, "Four days late" tia in chhaih khum vak vak lo hian.

Kan boxer Jenny leh Marry Kom chanchin te, kan mi chak Thuamchaka te hi hmunin daih se ziah zel a chakawm.

Aizawl College-a English subject min zirtirtu chuan, "Shillong-a lehkha ka zirlaiin vawi khat chu sapho hian North East-a tribal-ho traditional dress an rawn en a, chumi ṭum chuan ka ṭhiannu nen Puanchei leh Kawrchei hain kan inlan ve a. Kan thla te chu an la ta sup sup bik mai a, tichuan anniho chuan, "Hetiang incheina hi hnam upa leh finna thuk tak nei tawhte an ni, tribal hnam design theih a ni lo," tiin an sawi ta daih mai a, kan lawm kher mai," a ti a, kan miss thusawi khan vawiin thlengin ka hlim angin min zui zel a, he thu hi ka ziak ve ta hial a ni.