Mizote (a bik takin Mizo naupangte) leh Sapṭawng
Kan naupan lai chuan barbie kan khalh nasa ṭhin a, tun hnua ka ngaihtuah let hian ka unaunu te nena barbie kan khalh hian sapṭawng hlirin kan barbie khalh te chu kan ṭawng tir ṭhin a. Barbie khalha kan unauhoa kan inkhualtelem hi chu sapṭawng hlir hian kan inbe ṭhin.
Kan tleirawl hnu thleng pawh khan barbie kan la khalh a, kan ṭhenawm naupangho hian kan Barbie khalh lai hi min en a, kan nau ṭhenkhat phei chuan, ‘A mak e, sapṭawngin an ṭawng deuh kher zel min ti ṭhin a, an lo nui leh tawp ṭhin. Sapṭawng kan thiam viau e ka tihna a ni lo a, kan thiam loh ang ang khan kan hmang hreh lo a, kha khan kan len hnu thleng hian min pui tih sawi ka tumna a ni.
Tun laiin media lamin Mizo ṭawnga leh ennawm chhuah an hrat a, a ṭha lo chu ka ti miah lo, mah se a en ṭhintu naupang sapṭawng zir chho mekte ngaihtuah deuh chu a ngai. Cartoon, movie sapṭawnga tawng naupangten an en tam chuan sapṭawnga hmasawn chhoh zel nan a ṭangkai hle. Kan vengah hian vai cartoon en vanga vai ṭawng lo thiam nual phah naupang an awm! Naupang hian an thil en hmang hian an inzir nasa a, an thil en ṭhin hmanga ṭawng dang an zir hi thil ṭha tak a ni.
Tun lai naupang hi a mak ka tih ve deuh chu English Medium a kal ve reng si, sapṭawng hmang zak tlat an tam a, sapṭawnga han biak te hian hrilhhai hmel deuh hian min en leh ngawt zel. Sapṭawng hi chu kan la hmang chho dawn a, sapṭawng thiam mai ni loin kan hman zah loh a ngai.
Mizote hian sap hi kan ngaisang a, kan ngaihsan luatah sapṭawng hman dik loh te hi kan hlau a ni. Sapṭawng hi language (ṭawng hman) pakhat ve mai a ni a, language-in a tum ber chu mihringte inbiak pawh tir a ni. Sapṭawng dik vak lo hmang mah ila kan mi biakten an hriatthiam phawt chuan sapṭawng chuan a thil tum chu a ti hlawhtling tiraw? Kan thiam ang tawka kan sawi tum kan sawi chhuah theiha kan mi biakten kan thil sawi tum an lo hriatthiam bawk chuan sapṭawng chuan a hna a thawk a ni. Mahse Local Channel lama chanchinthar puangtuteho hi chuan sapṭawng lam dan dik taka an thil puangte hi an puan theih chuan a lawmawm lehzual ang a, a ‘quality’ lehzual dawn a ni. Dictionary-ah sapṭawng lam dan tur a awm vek a, a inzir reng theih reng a ni.
Tette aṭanga Mizo ṭawng hman lohna hmuna lehkha zira awmte chuan awlsam takin sapṭawng hi an hmang mai a, mah se Mizorama zir chhuak tam zawk chuan sapṭawnga ṭawng hi thiam mah se an harsat hret ṭhin. English medium-a zirtirtute hian hma an lak nasat a ngai. Pachhunga University College-ah hian Final Year Students tan Finishing School an siam a, tah chuan Communication Skills kan zir tel a, kan ṭangkaipui hle. Hei hi School syllabus-ah te hian telh ta se, naupangte hian an hlawkpui viauin ka ring. An naupan lai aṭanga an zir ṭan phawt chuan an tan chance a ṭha a, Communication Skills-ah hian Mizo leh Vai ṭawng thlengin telh ta se, chutah ṭawngkam mawi leh hawihhawm hman te zirtir tel se a va ṭha dawn em! Naupang zakzum tak tak classroom-a ṭawng ngam ve lote ṭanpui nan a ṭha ang. Sikul neitu lam hian hma lo la se, Mizo naupangte tan chuan hmasawnna chikhat a ni dawn tlat.
Saptawng hi kan mother tongue (naupangin an nu leh pa aṭanga chhungkua inbiakna ṭawng an thiam chhuah leh an hman zui ve nghal ṭhin) a nih loh avangin sapṭawng hman dik loh emaw lam dik loh kawngah hian Mizote hian innuihsawh kan ching ṭhin hi sim a ṭha. Mizo ṭawng hi kan thiam hle tur a ni a, amaherawhchu Mizo ṭawng kan hman theihna hmun hi kan ram chhungah deuh chiah a nih avangin hnam dang nena kan inbiak pawh theihna tur Universal Language (sapṭawng) hi kan thiam a ṭul.
Mizo ṭawng thiam lo hnamdangin Mizoram tih hi Mi-zaaw-ram tihte in an lam ṭhin. Mizo hnahkhat ni ve siin eng function-tion emawah sapṭawngin an puang a, an rawn ti mi-zaaw-ram ve ngawt mai ṭhin hi a hnam a chian loh thlakin, a changkang lo hlein ka hria. Mizo ṭawng hi chu ‘Zo’ taka Mizopa lam dan dik taka lam mai tur. Sap kan ngaihsan lutuk hian chin tawk hi nei rawh se, Mi-zo kan ni Me-zaw ni loin.