Written by
Lalthara
IAS (Rtd), Kohima
Mizoram hi a zim tual tual em ni aw?
1. Tun hnai maia Thinghlun khua (Mamit district chhûng)-a Assam sawrkar mi leh sa (officials)-te chêt dân chuan Mizoram sawrkar leh mipuite min barakhaih hlein, kan thin pawh a rim tlâng hle niin a lang. Mizote hi thil chhût leh zir chiang peih lêm lova, a phaw vuaka thil ti vak a, awmze neia ûmzui peih lêm lo kan ni fo maiin a lang a. Chuvangin, inner line chungchâng leh kan ram humhalh kawnga kan hriat atâna ṭha leh ṭul nia ka hriat ṭhenkhat kan au chhuahpui ve teh ang.
2. Nikum lawka chanchinbu leh social media-ah te Mizoram area chu 21,098 sq km (tûn hma zawnga official record-a kan hman ṭhin kha) ni tawh lovin 22,405 sq km a ni tawh zâwk e, tia thu ziakte kha kan lo chhiar hlawmin ka ring a. Ṭhenkhat phei chuan Mizoram - Wikipedia website-ah a tihdikna hi an lo post tawh ni pawhin an insawi a. Hetia 1,307 sq km ngawta a lo zauh tâk chhan ni-a an sawi chu Bengal Eastern Frontier Regulation, 1873 hnuaia Lushai Hills District Innerline Reserve chin hriattirna (notification) hlui, Assam sawrkarin kum 1875-a a chhuah chu Mizoram ramri atân Mizoram sawrkarin a pawm tâk vang mai nia sawi a ni a. Mahse, hemi hnu daih, kum 1933-a Lushai Hills District Innerline Reserve chin siam ṭhatna Assam Sawrkar bawkin a chhuah chu Mizo Hills District, Mizoram UT leh Mizoram State te an lo pian laia kan ramri chin sawifiah nâna India dân puiin a lo hman leh tunah pawh kan hman mêk hi a ni si a. Kan Sawrkar hian ama duh thuin hei hi a lo tidanglamin, kan ram hi a zauh mai theiah kan ngai em ni aw!
3. Tunah hi chuan India dânpui (Constitution) leh Parliament dân siamte hi British hun laia an notification ai kha chuan a lal ngei tur pawh a nih hmêl a. Hetiang a nih laia, British hun laia Inner Line Notification hlui zâwk (hman zui tawh loh, notification thar zâwkin a luahlan tawh lehnghal kha) kan Mizoram Sawrkârin ramri atân kan pawm leh zâwk e, an tih avanga Mizoram zauh ta huau anga kan han sawi duh ta mai kha chu a zia lo deuh chuan ka hria. Mizoram Cabinet-in hetia thu an pass hi chu ka sawisêl a ni lova. Hei hi chu an politic khelhna leh Central leh Assam Sawrkar an dâwrna hmanraw pakhat a ni ve maiah ngai ila, a dik tâwk velin ka ring.
4. A thu emaw, suangtuahna emaw hi chuan ram zauh hi chu a har lo. Pu Malsawma Colney pawh khân hmâna Kohima-a a lo zin ṭumin Mizoram map ama siam min present a; tuna Zofâte luah ram a huamtir vek a, a zau khawp mai. Ka bangah ka târ reng ṭhin nghe nghe. Hei hi ‘ZORO map’ kan ti mai bawk ṭhin a nih kha. He map hian tuna ‘Mizoram kan zauh e’, rawn titute map thar siam tum ai chuan awmzia a nei thui zâwkin ka hria.
5. British hun laia Inner Line Notifications an siamte kha tribal hote tân ai mahin non-tribal te tâna siam an ni zâwk a. ‘Hemi chin hi chu a duh duh kal phal a ni lo, permit la zet lo chuan’, an tihna a ni ber a. A remchân zâwk nân ‘hêng innerline chin hi Lushai Hills District ram ri a ni nghal ang’ tihte pawh an ziak tel ṭhin. Mahse, ‘hei hi Lushaiho (Mizote) ram chin a ni e’, an tihna niin a lang chuang lo. A rêng rêngah, Inner Line khân tlângram chin mai ni lo, tlâng ṭhut phai zâwla ramngaw tam tak kha a huam tel ṭhin rêng a ni. Hei vang hian a nia, an rorêlna atâna a remchân dân mila he inner-line hi an duh duha an tihdanglam mai ṭhin ni.
6. Khatih laia kan ram (Lushai Hills) neitu dik tak chu Mizo lalte kha an ni a; British sawrkâr khân an ram an lâksak lova, ram rorelna kha an kengkawh mai chauh a ni. Kan Mizo lalte pawh khân hêng inner line ramri tihdanglamna (notifications) te kha an ram chin tihzauhsakna emaw, tihzimsakna emaw angin an ngai lêm lo niin a lang. India Independent hnua Mizo lalte bân an nih tâkah khân an ram zawng zawng kha sawrkarin a khâwm (inherit) ta a ni.
7. A nihna takah chuan khatih hun laia tlâng mite leh phâi mite inkârah khan tuma hman ṭangkai loh (no man’s land tih mai theih) ramngaw chhah pui pui an awm a. A thu chuan Mizo lal ṭhenkhatte kha chuan an hauh chinte pawh a awm ngei ang. Hêngte hi British Sawrkâr khân an hman bik turin an hauh (an reserve) duh niin a lang. Tichuan inner line an siamte kha tribal ram leh culture humhalna tur anga ngaih theih an nih laiin, hêng ramngâwte hi vâi sumdâwngte laka an humhalhna hmanrua ni pawhin a lang tho bawk. Hei vang hian Mizoten kan la luah ngai hauh loh phai ramngâw eng emaw zât chu Lushai Hills Inner Line huam chhûngah khân a awm ve ṭhin niin a ngaih theih.
8. Nagaland leh Assam inrina chungchâng pawh hi han sawi tel ila, thil hriat thiam a awl zâwk nân. Assam leh Naga Hills inrina lai pawh kha ram ngaw chhah pui pui an ni a. Bristih ho khân hêng ram ngaw te hi kum zabi 19 tâwp lam khân ‘reseve forest’-ah an puang vek a, an awm hmun a zirin hming hrang hrang an pe a. Hêng reserve forest te hian tlângram a huam tel meuh lova, phairam deuh vek an ni zâwk a. Mahse, hêng reserve forest ramri (western border) kha Naga Hills District tân innerline ramri an ni nghâl zêl thova. A tir lam kha chuan hêng reserve forest- te hi Naga Hills district aṭanga enkawl an nih avangin Naga Hills disrict map-ah pawh an telh nghe nghe a. Mahse, kum 1925 khân, a remchân zâwk vâng ni maw, heng reserve forest-te hi Sibsagarh district hnuaiah an dah ta thung a. Hêng reserve forest huam chin hi tun thlenga Nagaland-in an ram china a chhâl chu a ni zui ta reng a. Hei hi Assam leh Nagaland ramri buai awmna chhan ber pawh a ni. Mahse, Mizoram ang deuh tho hian, kum 1963-a Nagaland state a lo pian laia India dânin Nagaland state huam chin nia a sawi chu Naga Hills district-in a huam chin kha a nih si avângin hêng reserve forest te hi chu a huam tel ta lo a ni.
9. Mahse, Naga ho chuan hêng reseve forests (tun hma zawng pawha an la luah ngai loh ram) te hi an luhchilh ṭan ta a. Khûate an dinin, ramngâwte chu ṭhiatin lo zau pui pui an nei ta fur mai a. Hêng an ram leh lote enkawl tur hian vâi hnathawk chu an ruai nasa a; mahse, anmahni ngeiin an chênchilh tlat tho avângin harsatna engmah an tâwh phah lêm lo. Nagaland sawrkâr nên an ṭanho thiam êm avângin sikul te, dispensary te leh sawrkar department hrang hrang office te hawn belh zêl a ni a. Nagaland electoral roll-ah pawh an inthun vek zêl a. Tuna Dimapur district hnuaia Niuland Civil Sub Division (Addl Dy Commissioner awp) hi chu phai ram, tun hmaa reserve forest chhunga mi vek a ni ber. Naga khua 70 vel lai he sub divisionah hian a awm tawh. Dik tak chuan Dimapur pawh hi tun hmaa Kachari lalram hmunpui ṭhin a ni a. Dimapur district hi a zau hle a, phairam vek a ni bawk. Tichuan keinin a thua ram zauh kan tum ve laih laih hma daih khân, Nagaland chuan a takin an state ramri hi nasa takin an lo zauh daih tawh a nih chu.
10. Nagaland state pian tirh aṭang khân ramri chunchânga intihbuai a awm deuh reng a. Kum 1972 khân Assam-Nagaland Interim Agreement, Central sawrkar hriatpuinain an siam a. Heta thil pawimawh tak pakhat chu, Nagaland Hills district a nih laia inner-line check gates, Assam-Nagaland inkalpawhna kawngpui pali laia awmte kha an awmhmun pangngaiah (status-quo) an awmzui zêl ang tih a ni a. Kum 1985-a Assam police leh Nagaland police an in kah chiamna (Merpani War an tih hial) hmun pawh kha Merapani-a Nagaland inner-line check gate hmunah hian a ni nghe nghe a. Hemi ṭum hian check gate rawn dep chiah, Assam ram khaw lian tham tak - Merapani khua kha Naga police leh mipuiten an chíl phûl vek a nih kha.
11. A tâwp nâna ka sawi duh ber chu hei hi a ni: Ramrí hi, a thu maia zauh chí a ni lova, awmzia a nei tak tak lo. Cachar district-a vâiho inbenbel tawhna hmunte khu ‘kan ram, kan ram’ ti mah ila awmzia a nei tawh lo. Mahni ram humhim zolo pawh kan ang thei ang a, a zahthlâkna chin pawh a awm thei ang. Mizoram leh Cachar inkârah hian ramngaw emaw, ram ruak emaw la awm chu ni ta se; chu chu (Naga-ho tih dân ang khian) kan chuh duh a, kan luah duh a nih chuan awmzia a awm thei ang. Mahse, chutiang ramngaw leh ramruak chuh tur hi awm pawhin a lang tawh si lova, chuvangin ramri chungchânga duhâm vak hi awmze nei lo niin a lang. Mizote'n kan lo luah tawh (lo leh huana kan neih tawh leh kan neih mêk) ramte erawh hi chu tawlh map lovin kan hum tlat tur a ni ang. Mahse, hmân deuh leh tûn hnai maia Zophai, Vairengte leh Thinghlun vêla thil thleng te han en hian. hêngte pawh hi kan hum zo lo lek lek niin a lang ta. Kan ram luah chin hi a zím tual tual mai niin a lang. Ṭan lâk a va ngai tak em.
12. Lushai Hills district inner line notification hrang hrangin ramri a sawite hi ram chin hre tak tân pawh khawi laiah chiah nge a kal tih hriat harsa tak a ni tawh ang. Mizoram Legislative Assembly-ah hian Boundary Commission din tura Central sawrkar nawr chungchâng pawh an sawi ri fova. Mahse, engmah a sawngsawhlawt ka ring lo. Khûng Bagha leh Lailapur awmna hmunte khu tûn hmâa Lushai Hills district inner line ramri huam chhûngah khân a rínluh theih mai âwm mang e âw, tih theih chu a ni. Mahse, Boundary Commission chuan Mizoram chhûngah rawn rínlut dâwn ta pawh ni se, (an ti miahin a rinawm loh nâin) kan chhangchhe ting a ni mai dâwn a. Bengali ho Mizorama an duh duha an rawn luh leh inbenbel zêlna tur kawng a inhawn phah ang a; Bengali MLA te kan neih phah emaw a ni ang a. Mizote lah phâi ramah kan zuk inbêngbel tak tak peih chuang si lovang a.
13. Engpawhnise, Lushai Hills district inner line notification hnuhnûng ber (kum 1933-ami)-in a sawi chin aṭang pawh khian kan tawlh lût nasa hle tawh ni chuan a lang. Ramri chungchângah hi chuan Pathianin Joshua hnêna, “I rah chin apiang chu i ram a ni zêl ang,” a lo tih kha châng vawnah leh min kaihruaituah i hmang zâwk ang u. Bible-a kan hmuh ang khân, Kanân ram chu Israel fâte tân Pathianin pe mah se, an rah chin (an luah chin) bâk kha chu an ram a ni thei ngai chuang hauh lo.
14. Tichuan, Mizote hian kan ram zauh aiin (Chhiam lam leh Hmar lamah hian) kan zím emaw tih mai tur a ni. Kum 1997 daih tawha YMA kumpuan “Ram leh hnam humhalh” puala ka thu ziakah khân ‘Chakma ADC hi kan ṭhiat dâwn tawh lo a nih chuan, tuna an thil dil - Union Territory pawh hi pêk ni mai zâwk se, Mizote tân chuan a him zâwk ang’, ti hialin ka ngaihdân ka sawi tawh a. Hei hi tun thleng pawha kan la hmu thiam lo a nih pawhin, hmuh thiam hun chu a la awm ka ring. Chumi hunah chuan cancer cell ang maiin tuna an CADC huam chin bâkah pawh hian zung an lo kai ṭuak tawh si ang a, CADC chin chauh hlehthlâkin awmzia a nei tawh chuang si lovang.
15. Tunah pawh hian CADC huam chin ram hi Mizoram chu a ni ngei a, mahse Mizote tân ram a takin a awm ve em? A ram leilung hman dân leh ram inpêk chungchângah te kan thuneihna a awm ve em, tih te hi i ngaihtuah ṭhin ang u. A hming maiin kan ram kan la ti a ni mai lo maw? Kan mikhual chamrei anga kan lo ngaih ṭhin dang, Bru-ho pawh hian Mizoram chhûnga Bru ADC sualchhuah an tum ngei niin a lang a. Mizoram sawrkar leh mipuiten ‘Bru’-ho kan buan dân han en hi chuan duh thu a va han sâm lo em. (Hei hi “How to resove the Bru issue in Mizoram” tih article-ah kim chang takin ka ziak tawh a).Tunah pawh hian kan ram zau tak hi chu an tâ angin an luah reng tawh a ni. Tichuan, chhim leh hmar leh thlang lamah kan ram hi zauh a hnêkin a zím tial tial emaw tih mai tur a ni. India Hmar Chhaka tribal state dang Nagaland, Meghalaya leh Arunachal Pradesh te nêna han inkhaikhin hi chuan keini hi mahni ram humhalh thiam lo ber kan ni mai âwm a sin. Zofâte kan inngaihtuah chian a va ṭul em.