Kan rualin technology a kal nge technology rualin kan kal zawk?
1978-a an phuah, 1979-a an tihchhuah aṭanga The Buggles-hoin an larpui “Video Killed the Radio Star” tih hla hi hla nalh satliah a ni hauh lo. Technology ṭhang chak tak kara hmanrua inthlak danglamin mihring leh khawtlang nuna nghawng a neih dan a pho chhuak a. Musician-te bika a sawhkhawk leh tam takin an dawnsawn dan pawh kan hmu thiam ngei ang. Technology changkang zawk lo chhuakin mihring thiamna mawi leh hlu (art) a tihchhiat an hlau a; mah se dan zawh rual a ni si lo.
Mihring thiamthil leh theihna hi kan in lawmpui theih nan inpho chhuah kan mamawh a, chumi tel lo chuan hlutna a nei tawk thei lo. A tihdarhna hmanraw ṭha zawk a lo chhuak thar zel a, a hlui leh a thar an inchaltauh fo a, bet zawk an awm a ngai fo bawk.
Mass media hian nghawng ṭha leh ṭha lo a nei a; ‘thuneihna’ chungchangah ‘a chung’ leh ‘a hnuai’ aṭanga thlir a ni thei bawk ang. Kan ram sawrkar azirin media zalenna kalpui dan a inang lo a. Ram ṭhenkhatah zalen taka kalpui a nih laiin ram ṭhenkhatah erawh sawrkarin an thunun ṭhin. Zalen taka an kalpui anga kan ngaihna hmunah pawh hian mipuite dinhmun thlir tel a ngai ve fo.
Jean Baudrillard-an ‘simulacra’, ‘simulation’ leh ‘hyperreal’ chungchang a sawi a; thil tak, chhinchhiahna leh vantlang inkungkaihna a thlir dan chungchangah a ni. Mi nawlpuite hian khuarel thil thleng tam takte kan hmu thiam tawk lo fo. Chu chu mi dangin thu leh hla hmang te, lemziak leh video hmangte’n min chhawp chhuahsak ṭhin a, ‘a tak tak’ pho lan nana an hmanruate chuan kan lo inawi tlei ta ṭhin a ni.
Information leh communication technology ṭhang zelah, media hrang hranga ‘a lem zawk’ kan tihchhuahte chuan ‘a tak zawk’ chu a hliah bo ta ṭhin. Chuvangin, he khawvelah hian ‘hyper-reality’ nen kan cheng za a; ‘a tak’ leh ‘a lem’ thliar hranna chu paih bo a ni a, media hmanga kan thil hmuhte chuan ‘a tak zawk’ dinhmun luahlanin hnehna a chang zawk hial a ni.
Computer technology-in a nghawng chhuah ‘cyberculture’ hi thlir fo a ngai. Sekibuhchhuak ang maia duh zawng zawng her chhuahna hmanrua internet chuan kan sukthlek pawh a pawt dang dawrh a. Information lah duh aia tam kan dawng ta a, hei hian hmasawnna min thlen rualin min ei chhe tel a ni. Mawi tak leh ṭha taka internet hman kan thei lo a, zahmawh lam thil leh tharum kaihhnawih thil pawh kan hmet chhuak thei vek bawk a ni.
Social networking site tam tak aṭangin inkawmkhawmna neiin ‘virtual community’ kan din a. Kan awmna ram, sakhua leh politics chhung ata kan chhuak a; social networking service hrang hrang hnuaiah ‘online community’ hrang hrang a awm ta thluah a nih hi. Heng nghawng hian ṭhatna tam tak a nei a, hman sual theih leh nghawng ṭha lo nei thei a nih avangin kan fimkhur a ngai hle. Andrew Keen-an ‘biological evolutionary Darwinism’ leh ‘social Darwinism’ dungthula ‘digital Darwinism’ tia a sawiah hian 'a rak peih peih leh mahni thu dik bera ngai leh sahuai thing vawn tlatte dinchanna' a tih hi a dikna chen a awm thei viau a ni. He dan hnuaia dingchang tur chuan tawp chin nei loa mahni thu ṭan tlat a ngai ṭhin.
A chin tawk hriat loh vang hian - social media overload - thlengin a awm thei a, khawsak phung pawh a tibuai hial ṭhin. Thawh hlim aṭangin eng thil nge thleng tih ngaihven a ngai a, status update, pic upload, post leh comment siamte chuan rilru a luah reng a, nun a tiphir buai nuaih ṭhin.
Nun tichhe thei khawpa vauna (cyber bullying) tawk pawh kan awm a; chi leh hnam, sakhua leh kohhran, pianzia leh mizia etc thlenga indeu leh invau a thleng ve reng a, fimkhur a va ngai em! A pawimawh berah chuan henga thil kan hmuh leh hriatte hi kan zir chian a ngai a ni. Mizote hman lar deuh pahnih ‘Facebook’ leh ‘WhatsApp’ bik hi kan invenna tur ber chu a ni.
Popular Culture tarmit aṭangin bul kan ṭan a, chumi vek chuan khar leh ang. 1970 chho aṭanga “Video Killed the Radio Star” tih kha 2000 hnu lamah hian The Limousines-ho hla “Internet Killed the Video Star” tihin a kal chho dawn em? I thlir zel ang.