Written by
- K.Remruatfela

Art. 371G Engnge a nih a, eng vanga lo piang nge a nih?

Khawvela Democracy ram lian ber ‘India’ Danpui hnuaia Art. 371G changah hian Mizoram hian chanvo ropui tak kan nei a. Kan vanneih tehreng nen mi tam tak chuan, he Danpui hnuaia kan chanvo neih hi eng nge a nih a, eng vanga lo piang nge a nih tih erawh kan hre tawk lo. Art. 371G chang awmzia hi a bulthum aṭangin a tlangpui kan chhui dawn a ni.

British-in min awp hma kha chuan Mizote hi kan lalte khan tlang hran hranah thuneihna vawrtawp nen min awp a. Vailen vawihnihna hnu, kum 1895 aṭanga Brtish-in min rawn awp hnu aṭang khan Mizote chu Sapho thuhnuaiah kan kun ṭan ta a. India Act of 1919-a Sec 52(a) (2) tlawhchhanin keini Mizote leh kan tlangmi puite chu hnam hnufual ‘Backward Tract’ ah puan niin, a hnuah Government of India Act, 1935 Sec 92 (1) tlawhchhanin Assam province hnuaia ‘Excluded Area’ ah min puan hnan ta hial a. India ramin zalenna a lo neih a, ram thar inrelbawlna Dan, India Independence Act, 1947 siam a nih khan keini British-India hnuaia awmte chu, min chhuahsantu British sawrkar khan a hranpaa duhthlanna min pek ve loh avangin India Union chhungah Zofate chu min khunglut ve ta nghal bawk a.

India ram inrelbawlna tharah chuan Mizote chu Assam State hnuaia Disrict pakhat anga dah niin, District Council inrelbawlna hrang neih min phalsak a. Ka chanvo leh kan dinhmun chu India Danpui hnuaia Six Schedule-ah khung luh a ni ta bawk a. Kum 1959-a kan rama Mautam ṭam a lo thlen khan Mizo District Council hruaitute chuan Assam Sawrkar hnenah chhawmdawlna an zuk dil ṭhin a. Mahse, an beisei anga an dilna te tihhlawhtlin a nih lawk loh ṭhin avangin Mizo mipuite chuan District Council Sawrlak chu an chak tawk lo tiin an duhkhawp ta lo a.

Chutih hunlai tak chu District Council hnuaia Cashier hna thawk ṭhin, sum leh pai chungchanga rinhlelh kai vanga suspend tawk mek, Pu Laldenga chuan mipui rilru lak theih hunlai ber nia ngaiin a ṭhuihruaite nen ‘Mizo National Famine Front’ an din ta a. Kawng zawh te huaihawtin Sawrkar lakah lungawilohna te an lantir ṭhin a.

Mautam ṭam a lo reh a, sazu te pawh an lo rem tak hnuah chuan MNFF pawlte pawh chuan an pawl chu Polical party-a leh zui ṭhain an hria a. An pawl thil tum lian ber atan ‘Zalenna sual’ tih an thlang a. An thil tum tihlawhtling tura an auhla ber chu ‘India Indepdent hmain Indian kan ni ngai lo a, ‘Excluded Area’ a dah kan ni. Kan Politician hmasate duhthlanna vanga India-a rinluh mai chauh kan ni. Kan chanvo dik tak hmu let leh turin kan beih a ngai,” tih a ni a. Hetih laia District Council Sawrkarna fawng vuantu, Mizo Union party nen pawh an thu a inhmu lo khawp niin a lang. 'MNF zirtirna dik lo hrilhfiahna’ tih thuchhuah te pawh an siam hial a. Chutih hunlaia Mizo Union President chu kan CM hmasa ber Pu Ch.Chhunga kha a ni.

Kum 1966, March ni 3 aṭang chuan Mizoram chu ‘rambuai’ tih kan lo ni ta a. Kum 20 tehmeuh chu zalenna sualin Vai sipai nen kan inkap a. Mahse, kum 1986 khan MNF lamte pawhin an silai rawn tungin hemi kum vek, June ni 30 khan India Sawrkar nen India Danpui chhungah inremna an siam ta zawk a. Chu an inremna thuthlung ‘Memorandum of Settlement’ an tihah chuan India Danpui hnuaia inbiakrem theih remtih a nih vangin Mizote chu ‘Union Territory’ aṭangin kum 1987, February ni 20 khan State puitlingah hlankai kan lo ni ta a. India danpui pawh a vawi 53-na atan siamṭhat niin ‘The Mizoram State Act, 1986’ (Act no 34 of 1986) tih chu a lo piang ta a. Chumi chang 4-na ang chuan Mizoram dinhmun thar pawh India Danpui Art. 371G ah dahluh a lo ni ta a ni. Tin, The North Eastern Areas (Re-Organisation) Act 1971, chang 6-na angin U.T. kan nih laia ramri chu state ramri atana rin nghal a ni ta bawk a. India danpui First Schedule - 11, entry 8-na awm ṭhin Mizoram pawh khimi Schedule tho 1-na, entry 23-naah dah a lo ni ta bawk a.

Mi tam tak chuan hetia MNF leh India Sawrkarin inremna an siam a, India ram State 23 na ni tura India Union chhunga kan insawh ngheh vang hian MNF party chuan India sawrkar lakah Mizoram a hralh ta tih anga sawi kan ching ṭhin a. Hei hi kan ram political history kan zir ngun tawk loh vang niin a lang.

Mizoram hi tuma hralh ni loin, British-in min rawn awp aṭang khan British-India chhungah min lo khunglut nghal a. ‘Excluded Area’ ah puan ni mah ila, British-India kan nihna a tidal chuang lo. Assam phaizawl mite nen rorelna hrangin min enkawl chauh zawk a ni. British-India chhung chauha hman theih tura an siam ‘Indian Penal Code’ te pawh India Independent hma daih aṭang tawh khan Mizoramah pawh hman a ni. Archive aṭanga documents hrang hrang zirchian pawhin Excluded Area huam chhunga mite pawh hi ‘British-India’ chhungah kan lo tel ve tih phat rual a ni lo.

India Indepedence Act, 1947 khan British-India huamchhunga awmte hi duhthlan theihna min pek miau loh vangin Mizo Union Party emaw, MNF party emaw, India Sawrkar laka Mizoram hralhtu anga thil hre chiang loa kan inpuh leh ringawt ṭhin hi a lo dik ber lo deuh a ni.

India Danpui hnuaia kan chanvo ‘Art. 371G’ hian Mizote hi kan nationalism ni loin kan identity humhim turin zalenna thuk tak min pe a. He chang awmzia chu ‘Kan Sakhua emaw kan hnam ze thil emaw khawih thilah chuan Sawrkar laipuiin Mizo Legislative Assembly te remtihna lo chuan engmah a lo inrawlh thiang lo a, chung thilah chuan Central Act reng reng chu Legislative Assembly-in resolution an pass a nih loh chuan Mizoram chhungah hman theih a ni lo ang’ tihna a ni deuh ber. A chang tawp lamah Mizoram Legislative Assembly-ah member 40 aia tlem an awm tur a ni lo tih a chuang bawk.