Written by
- Rev. Darchungnunga

MIZORAMA KRISTA PALAI, REV. WILLIAM WILLIAMS

Rev. W.Williams-a (kan ti zel ang) chu April 21, 1892-ah a thi a. Shillong-ah phum a ni a, a lungphunah chuan - “Ambassador of Christ to Lushai Hills,” (Mizorama Krista Palai) tih hi an ziak tel.

‘Chanchin Ṭha Thlen ni sawn Thu’ tih thupuia hmangin Vanglaini 26.1.2015 chhuakah khan ka ziak tawh a. Tunah hian a aia chiang lehzual deuhvin document ṭhenkhatte nen ziak ka han tum ang e.

Rev. W.Williams-a khan Sylhet-ah Mizo lal Jail tangte a hmu a, Isua chanchin an hriat lohzia a hriat aṭangin Mizorama Chanchin Ṭha hril chu ṭul a tiin a vei ta em em kha a ni a.

Official takin a kal : Mizorama Chanchin Ṭha hril chu a vei tak em avangin, kal dan a zawng ta a.

(a) Silchar D.C Major Maxswell-a hnenah Mizoram kal phalna a dil hmu phawt a.

(b) D.C lehkha chu thil telin Welsh Missionah Mizorama kala han thlithlai phalna a dil nghal a. Annin an lo phal a, an hnena report pe leh turin an ti a.

(c) Hetianga phalna a hmuh hnu hian Shella-a Presbytery Inkhawmpuiah Mizoram an Field atan en tura kal phalna a dil leh a. A dilna chu phalin chawlhkar 6 chhung hun an pe a. Tin, Home Executive hnenah a zin report pe turin an hrilh nghal bawk a. Missonary thawk mek a nih avangin, an phalna hmu thlapin, an tirha kal angin, an hnena report pe leh turin an kaltir a ni.

Heng avang hian mi mal, mahni duhthua khual pang zinin a pal vel mai mai a ni lo va, Welsh Missionin ram en turin mi an tir ang chiah a ni zawk. A hnenah mawhphurhna an pek angin a zin report chu a pe a. Vei em ema kal report a ni bawk a, a report chuan Welsh Mission chu a hneh hle a ni ang, Mizoram chu an Field-ah an pawm ta nghal a ni.

Rev. W Williams-a, Chanchin Ṭha thlentua pawm mai lohna chhan kha:

“Rev. W.Williams-a leh a ṭhiante hi Mizoram leilunga Chanchin Ṭha hriltu hmasa chu an ni ngei tih phat rual a ni lo va, mahse, a haw san hnuin Chanchin Ṭha sulhnu engmah hnutchhiah a neih loh avangin, Chanchin Ṭha thlen niah pawm a ni lo,” tih a awm a. Hetiangin sawifiah tum ila.

(a) Ni e, hetiang hian sawi a awm ṭhin tak a sin. Kum 1940-ah khan Chanchin Ṭha thlen ni atan hian Rev. W.Williams-a te lo thlen ni kha nge kan pawm ang a, Rev. J.H.Lorrain-ate ṭhian dun lo thlen ni kha tih an ngaihtuah a. Chutah chuan, chhim lama Baptist Mission an lo luh dawn a, BMS leh Welsh Mission te inbiak remna anga, Lunglei Dist.-a Baptist awm a, Aizawl Dist. Lama Presbyterian awm a, kohhran pakhat ang maia awm tura an inbiak remna te, chutih laia kan chhim leh hmara kan Missionary-te pawhin, inbiak remna thu zah em em a, kohhran pakhat ang maia engkimah inpawm tawn a, min la kuah khawm lai kha a ni a. Chuvangin, kohhran pakhat ang maia inpumkhatna kan vawn theihna tura sirtlukna awm thei chhun, Rev. J.H.Lorrain-ate ṭhian dun lo thlen ni, Jan. 11, 1894 kha pawm a ni ta a.

Chuvangin, Rev. W.Williams-ate lo thlen ni hi chuan sawi zuzi a hlawh ta a ni. Amaherawhchu, hun kha leh chen kha kohhran inpumkhatna pawh kan vawn theih phah niin a lang a. Pathian remruatah ngaiin, kan hlawhtling thui hleah pawh ngai ila a ṭha ang.

(b) Tin, Rev. W.Williams-ate lo kal hian Chanchin Ṭha sulhnu nung a nei chiang khawp mai. Hetiangin tehkhin thu han siam ila : Hmanlai Mizo thuk, tap zawla lungthu pathum thukah khan, thinglukham hring lukhamin thingfak kan tuah hluah hluah ṭhin a. Mut a lo hun chuan kan thinglukham chu vutah kan thawlh a, vutin kan vur a. A tuka zing tho chuan chaichehin an han thai a, a lo v^m huam a, awlsamtein an chhem alh leh ta hluah mai a ni. Tin, zan lama kan mei kha, a alh tlaivar a ngai kher lo, kan thawlh nun chuan a tawk a ni.

Chutiang bawkin Rev. W.Williams-a’n Mizorama Chanchin Ṭha a hril hi a hawsan hnu khan Mizoramah a alh zui zel lo a ni mai thei, Mahse, Welsh Mission hmunpuiah v^m huamin thukthawlh a ni. An Fieldah pawmin an field-ah an ngai tlat tawh a lawm. Chu chu Rev. D.E. Jones (Zosaphluia)-ten an rawn chhemalh ta hluah a ni. Rev. W.Williams-a mission hna kha thukthawlh nun ni ta lo se, Zosaphluia te hi an lo chhuak kher lo vang. Chuti ni se, Pu Buangate hnathawh hlu kan tih em em pawh hi a awm tuiek ral mai mai thei tho a ni.

Rev. W.Williams-a chanchin ziak­tu Banrilang Ryngnga chuan, Rev. W.Williams-a chu Khasi leh jaintia mite chuan Khasi chanchinbu hmasa ber dintu leh Editor hmasa ber angin kan hre reng ang a, Mizoram mite erawh chuan Welsh Mission sulsutu angin an hre reng dawn a ni, a ti.

Tin, Maurice G. Lyngdoh chuan hetiangin Rev. W.Williams-a a ngaihdan a sawi bawk “a pioneer explorer Missionary to Lushai Hills,” tiin.

Pathianin Mizorama Chanchin Ṭha rawngbawltu min pek dan hi hmangaihnain remruatna fel tak hmangin rawngbawltu min pe tih hi pawm hmiah theih a ni e.

Chanchin Ṭha hril kawnga Mizoram vei em emtu Rev. W.Williams-a min rawn pe phawt a, chu chuan chi nung Welsh Mission-ah a tuh nghet a. Tin, Welsh Misionary-te an lo chhuah hmain, Mizoten hma kan sawnna tura hmanraw hman ngei ngei tur a.aw.b. min siam sak a, Roman script khera min siam sak turin chutiang lama talent nei tha mi tak Pu Buangate ṭhiandun min han pe leh te hi min hmangaihtu remruatna a ni hle mai. Tin, ringtu siam leh kohhran din lama talent nei ṭha tak, Zosaphluia min pe leh a, Mizoram hmar lamah leh chhim lamah ringtu baptisma changte eng emaw zat a nei hman a. Ringtu hmasateah chhul khat kual kan ni.

Pu Buanga te literature lam tihmasawn turin Pu Zosapthara, talent nei ṭha em em min pe leh te, Baptist Missionary hmasa atan Pu Buanga-te ṭhian dun bawk, Aizawl lama neitu rilru pua, ṭhahnemngai taka rawngbawl tawhte ngei kha min pe leh zel te hi han ngaihtuah hian, hmangaihtu remruatna fel tak a ni tih pawm hmiah ila. Chhim leh hmar kohhranten Lalpa lamlian tirualrem tura rilru inpe taka rawngbawl hi kan tihtur pawimawh chu ni berin a lang e.