Kawrsunhlu / Bawrai
Ka naupan laiin Tlabung, Lunglei district-ah ka awm ṭhin a. Thei tui tak 'Bawrai' a tam mai a, a rah hmin hma, a puam lai hi a tui lai ber a ni. A hel hi chu a phak deuh a, a hmin pawh hi a nâl deuh nuai a, a tui lem lo, a puam erawh a tui hle ṭhin. Bawrai thei hi khawluma awm chi a ni a, Mizoram hmar leh chhim khawthlang lamah a tam hle ṭhin. Tlabung khua hi Mizo bakah Takam (Chakma), Tuikuk (Bru), Mogh, Bengali leh Assamese tlem leh vai tlangmi Pahari-te chenna khua a ni a; keini naupang ho pawh khan Pahari ṭawng (Bengali leh Assamese inpawlh) kha kan thiam ve nual hlawm. A tlangpuiin heng hnam ho hian Mizo ṭawng an thiam deuh vek bawk.
Kan sawi mek, thei tui tak Bawrai hi a botanical hming Zizyphus mauritania, a hming dang Indian Jujube, Indian plum, Chinese date, Chinese apple, Ber, Bari, Dunks tihte a ni. Ka naupan laiin hnam dang ṭhiante’n he thei hi Borai an ti ve vek mai a. Bawrai/Borai tih hi Mizo ṭawng angin hmang mah ila, kan ṭawng a nih kha ka ring lo ve tlat ṭhin a, a chhan chu awmzia a nei tlat loa ka hriat vang a ni.
Tlabung khuaa putar upa lam tawh pakhat khan Bawrai hi Mizo chuan 'Kawrsunhlu’ kan ti ṭhin tih thu min hrilh kha ka la hre reng mai. Kan hriat angin 'Kawr' tih chu ‘Vai’ tihna a ni mai a; ‘Vaisunhlu’ tihna a nih ber chu. He thei hian ‘Sunhlu’ a ang deuh a, he hming hi a dik ka ring khawp mai. Tunah phei chuan hmanlaia bawrai/kawrsunhlu, saihlum leh sunhlu tiat lek lek ṭhin kha genetics thiamna hmangin kezungpui tiat tiata lianin an lo rahtir thei ta a; thei tui leh ei manhla tak a lo nih lehzual tak hi.
Bawrai tih hi Mizo ṭawng a nih a rinawm lem lo a, khi’ng hming dang ka tarlan zingah khian 'Bari' tih leh 'Ber' tih a tel a, khi khian Borai tih hming a hnaih viau bawk mai. Tlabung vela hnam dang ho pawh khan 'Borai' an tih ve tho avang leh a tam zawkin an sawi dan a nih avang khan 'Bawrai' kan ti ve ta mai a nih hmel viau. 'Kawrsunhlu' han tih chu a Mizoin Mizo ṭawng dik tak pawh a ni bawk a, he hming hi hmang uar ta zawk ila, a ṭha dawn mang e; kan ṭawng a lo hausa sawt dawn bawk nen. Kan ṭawnga a hming kan neih reng hnam dang ṭawng ni âwma ngaih theiha kan sawi fo hi a ṭha lo hrim hrim a ni. Kawrsunhlu kan sawi hian ‘Kawlsunhlu’ nen ngaih pawlh loh tur a ni a, hei hi chu thei dang daih a ni. ‘Kawl’ tih hi chu Burma sawina a ni tih kan hria ang chu.
Hmân deuh khan chanchinbuah ‘Kawiâm’ leh ‘Kawlthei’ chungchang ka ziak tawh a. Hei pawh hi Tlabunga kan naupan laia ka Pahari vai ṭhiante’n ‘Kawlthei’ chu Goiam’ an ti ṭhin tih min hrilh a. An hnaivaia Mizote khan a awmzia pawh hre lovin ‘Kawiam’ kan ti ve ta a nih hmel tih thu ka ziak tawh. Mizoram hmar lam leh khawchhak lamahte chuan ‘Kawlthei’ an tih vek laiin Lunglei area leh khawthlang lama a tam zawk hian ‘Kawiam’ an lo ti ta nia ka rin thu ka ziak a; ka rin dan hi a dik ngei pawh ka ring. Upa deuhte’n Kawrsunhlu/Bawrai leh Kawlthei/Kawiam chungchang hi han tuihnih ve teh u.
- Ramhluna Hnamte