Mizoram sum hman dan siamṭhat a ngai
Mizoram hi sum leh paia pachhe tak, thawh chhuah nei tlem tak state kan ni. Tunlai hian sum dinhmun hi a ṭha lo lehzuala sawi a ni. Hun kal tawhah Central lamin special category state-te ṭanpuina grant hrang hrang min pek ṭhin avangin eng tin tin emaw kan insiamrem leh hram ṭhin a. Nimahsela hetianga kan kal theih loh hun hi a thleng ngei dawn a ni.
Tu mawh nge, eng vang nge tih lam chu ka sawi tum a ni lo. Engtin nge kan tâl chhuah ang a, hmasawnna lamtluang hi eng tin nge kan zawh ve theih ang, tih hi ka sawi tum a ni.
Mizoram pawisa dawn dan tlangpui leh suma kan harsat chhan sawi dawn ila. Mizoram hian kum tinin Central sorkar aṭangin pawisa tam tham tak kan dawng ṭhin a, hmasawna thila hman atan te, state inenkawlna atan leh rotling tur thil siamna atante a hman tur a ni.
Central aṭanga pawisa kan hmuh bakah keimahni state-in pawisa kan thawh chhuah ve tax and non-tax revenue tlem azawng kan nei ve a, nimahsela kan budget pumpui aṭanga chhut chuan a tlem tham hle. State-in sum a hmuhna hi chi hnih Revenue and Capital Receipt an ti a. Hengin a huam chinte chu; state-in sum a hai luh ve tax leh non-tax revenues te, central aṭanga grant-in-aids kan dawn te, central taxes a state share tur central-in min rawn pek te, plan leh non-plan grant central-in min pek te, leh state sorkarin loan chi hrang hrang a pukte an ni.
Heng sumte hi plan leh non-plan hnuaia hnathawhna hrang hrang, sorkar inrelbawlna sensoah te hman ṭhin a ni. Tun hnaiah state sum hmuh leh hman ral a pung nasa a, kum 2011-12 khan revenue and capital receipt-ah vaibelchhia 4078.4 lai Mizoramin pawisa a hmu a, nimahsela plan leh non-plan a sum senral zawng zawng chu vaibelchhia 4582.78 a ni a, kan hmuh aiin kan hmanral a tam zawk tihna a nih chu.
Kan sum hmuhte hi kum tin a pung ve zel a, 2012-13 ah vaibelchhia 4986.5 kan hmu a, tun financial year 2014-15 chhunga sum kan hmuh beisei zat hi vaibelchhia 6396.58 lai niin hman ral tur zat ruahman hi vaibelchhia 6770.79 lai a tling bawk. Tun financial year chhung hian sum hmuh aiin hman ral hi vaibelchhia 374 laiin a tam zawk tura chhut a ni.
Kum tinin kan pawisa hmuh zat aia kan hman ral a tam ṭhin avangin state sorkar chuan leiba kan ngah ta em em a, 2013-14 thlenga kan leiba tling khawm zat chu vaibelchhia 5455.95 lai a lo ni ta a ni.
Central aṭang pawisa leh thil dang kan hmuh hi kum tin a pung chho zel a, mi pakhatin kum khata sum a lakluh zat (per capita income) pawh a pung chho ve zel a. Kum 2011-12 ah Rs. 53624 niin 2012-13 ah Rs. 63413 ah a pung chho. Hetianga a pun zel laia sum harsatna nasa tak mai Mizoramin a tawk mek hi thlirna dang aṭanga thlir chuan a va mak ve pawh a tih theih a. State-in sum kan hmuh zawng zawng ai hian kan hman ral hi a tam zel a, hei hian fiscal deficit a siam belh zel a, chu chuan sum harsatna ruamah min hruai mek a ni. Tun kum hnih/ thum ah hian kan budget hi a tlem ta a ni lo a, a pung zel zawk a, ṭha tak leh daihzai thei ang berin hmang thiam ila chu chak taka hmasawn theihna tham sum Mizoram hian a dawng ṭhin.
Sum tam ringawt hi a pawimawh ber lo a, sum vir kual vel dan (money circulation) hi a pawimawh hle. Pawisa kan hman danah leh kan enkawl dan a zirin kan sumpai dinhmun chu a ṭhain a ṭha lo thei a ni.
Kan state sum dinhmun siam ṭhat kan tum chuan engah te hian nge kan state sorkar hian sum a sen ral tam tih hi kan hriat hmasak a ngai. Sawrkar hnathawk hlawh leh sorkar inrelbawlna, administrative and establishment expenditure lam chu tun sawi lo ila. Tun dinhmunah hian Mizoram sorkarin bill, vaibelchhe tela kan pek chhuah ṭhinna buhfai, current, leh sorkar motor-te lo thlurbing ila.
Buhfai: Kum 2012-13 khan buh fai quintal nuai 15 lai state pawn aṭangin kan chaw lut. Kum 2013-14 ah quintal 16 chuang kan chawlut bawk. Kum khatah buhfai mana state sorkarin a senral chu cheng vaibelchhe 320 vel a ni. APL bikah tunlai hian buhfai kg khat Rs. 29.8 (FCI rate anga chhutin) bawr velin sorkarin a lei a, mipui hnenah Rs.15 in a hralh leh a, kg khatah Rs.14.8 zel a hloh a ni. 2011 chhiarpuiah Mizoramah mihring nuaih sawm leh singkua bawr vel kan awm a, tunah kan pung leh deuh tawh.
Chhungkaw zawng zawng deuh thaw hian ration card kan nei a, chumi mila kan mamawh ang chuan buhfai pawh hi lakluh ṭhin a ni. Tunah hian Mizoramah ration card 265473 awmin hengah te hian mihring nuaih 15.4 chuang an awm a, hei hi Mizoram mihring zawng zawng aiin nuaih 4 bawr velin an tam zawk a ni. Ration buhfai semnaa sorkarin pawisa a sen tam ṭhin hle laia thil dik lo tak mai, mihring aia ration card a mipui tam zawk tlatte hi a rang thei ang bera siam dik vat a ṭul. Hetiang thil dik lo lutuk kan ti bo vat thei lo hi thil zahthlak leh mak tak a ni.
Sorkar aṭanga hamṭhatna tam tak dawng mek Mizoram leh Central sorkar hnuaia thawk nghet Group-A officer chin chunglam zawng zawng, mipui thlantlinte tiamin ration buhfai an dawn ṭhin hi sorkar hian tih tawp dan ngaihtuah bawk sela. Chuan ration atana buhfai lakluh zat a lo tlem sawt ang a, buhfai bill a tlahniam sawt bawk ang. Nakin deuhah chuan Group 'B’ leh ‘C’ thleng pawhin tih theih hun a awm mai thei. Sorkarin ration buhfai atana sum a senral a tlahniam ang a, hmasawnna atan sum a tam sawt dawn a ni.
Current bill: Mizoramah hian khua 853 vel awmin mihring chenna khua 727 leh mihring chen lohna khua 126 vel a awm mek a, 90 % vel hi electric current pek an ni. Electric current-ah kan intodelh loh avangin kum tin state dang aṭanga kan lakluh man hi vaibelchhia tam tak kan chawi ṭhin. Kum 2011-12 ah cheng vaibelchhia 150.81 kan seng a, kum 2012-13 ah vaibelchhia 183.74 kan seng a, 2012-13 hian electric bill leh thil dang aṭangin Rs.114 crore vel hmuh a ni a, kum khatah Rs. 70 crore vel kan hloh tihna a ni.
Electric supply-ah hian transmission and distribution loss a tam em em a, electric kan lakluh zawng zawng aṭanga 33 vel lai nia chhut a ni. Electric hi hmasawnna nen a inzawm tlat avangin kan mamawh hi a kum telin a pung chak em em a, electric siamna tur tui khuah theihna remchang kan nei bawk a, kan intodelh vat a ṭul.
Sorkar motor: 2014 khan Mizoramah lirthei 137225 lai mai a awm a, chung zinga 4586 chu sorkar motor a ni. Motor enkawlna senso hi a sang em em a, driver a ngai a, maintenance cost leh thlatin POL-ah cheng tam tak sen a ngai bawk. Chuvang chuan sorkar hian a tlem thei ang ber motor nei se a ṭha a ni.
Sorkar hian motor privatisation sheme a kal pui tawh a, sorkar motor kawl ṭhin tam takin an kawl ta lo a, khata ṭang ringawt pawh khan sorkarin sum tam tak a hum ngei ang. Motor hi a theih hram chuan lei belh lo a, a daihzai thei anga officer motor kawl dan hi siam ṭhat a ṭul. Sumah kan harsa tak zet a nih chuan a siam ṭha turin hmalakna a awm ngei tur a ni.
Mizoramah ration card 265473 awmin hengah te hian mihring nuaih 15.4 chuang an awm a, hei hi Mizoram mihring zawng zawng aiin nuaih 4 bawr velin an tam zawk a ni