Zirtir Thoma angin HIV+ zat ziah pun nia sawiah a nâkah ka zen!
“Thla khata kan register thar hi chawhrualin mi 30 aṭanga 50 te an ni a, 60 kai châng pawh a awm. February thlaah khan ni 29 a awm a, ni tin pakhat zel ang a ni. Thla tin mi 30 zel kan tling ang a ni,” tiin Kulikawn ICTC-a counsellor leh ART centre-a thawk doctor-te chuan an sawi. Hei hi ART centre pakhata an dinhmun a ni! A nêp lo hle. ICTC test tamna ber, bâwmtu ngah Civil Hospital, Aizawlah phei chuan hei ai hian a la tam daih a nih hmel! HIV positive pung zel hi pawm harsa ti an awm a, MSACS, ICTC leh ART centre-a thawkte ringhlel an awm leh ṭhin!
HIV positive tharte hi Strengthening Overall Care for HIV Beneficiaries (SOCH) reporting system hmanga ziah luh an ni a. SOCH system hmang hian ICTC hian UID number, PID number, hming, sex, age, mobile number, date of visit, tested on, received on, HIV status leh action titein chhinchhiah vek an ni. An ziah luh hnuah ICTC hian positive-te chu ART centre-a an kal duhna leh remchang hnai ber turah duh an thlantir a, SOCH hmangin an thawn ṭhin. Test zawng zawng thun a ni a, India ram pumah SOCH system hi hman vek a nih avangin internet server-te pawh che hlei thei loa a awm châng a awm fo; a buaithlak hle. In lamah, internet chak zawka hna an thawh zui châng a awm ṭhin. “HIV positive hi lo ziah pun peih chi a ni lo,” tiin MSACS hotute leh ICTC-a thawkte chuan an sawi.
He SOCH reporting system hi thisen test aṭanga positive hmuchhuaktu ICTC nen thlun zawm vek a ni a, positive damdawi lo petu ART khawihtuteah anni’n an lo dawngsawng leh a ni. Mi pakhatin hmun dangah a hming lo ziak lut thar leh dawn se la, en theih vek a nih avangin a double-in a ziah theih loh tihna a ni. “Heng data zawng zawng hi Central-ah, NACO-ah a thleng thla a, lo ziah danglam theih a ni lo. State kha chuan data lo en bak tih theih kan nei lo. Lo en ru dawn pawh ni ila, an password kan hre lo. Monthly report lo en a, a number test zat leh ART ei zat, thla bia en leh report en chiah kha kan tih theih a ni,” tiin MSACS hotu pakhat chuan he system chungchang leh an inkar min hrilh.
Tun hma aṭanga mi ṭhenkhatin an sawi ve reng, “MSACS hian pawisa dawn tam an duh avangin positive an ziak pung a ni ang tih hi a dik em?’ tih chu kan inzâwt a. Zawhna chang khel khawl tak a ni a, zawh ngai si a ni. MSACS Deputy Director-in min chhan dan chuan, “MSACS-in Central a sum kan dil hian heti laia positive zat ziahna tur a awm lo. Kan pawisa dilna leh positive tam zawng hi a inkungkaih lo. A format an rawn siam sa vek a, Annual Action Plan kan siam a, kan zu dil mai ṭhin,” a ti.
He zawhna tho hi ICTC-a councillor leh ART-a thawkte pawh zawh zui an ni a, “Double entry hi kan hlau lutuk, a awm palh ve zauh a nih pawhin kan fimkhur hle. Ziah pun chu khawi lam, positive an pun hian thawktute rilru a na ngawih ngawih zawk a ni. Hmân kumah pawh NACO aṭangin an lo kal a, kan tam lutuk hi mak an ti a ni,” an ti. “Rinhlelh záwng an awm chuan centre dang hi kan cross check ngei ngei. Kan inbe kual ṭhin. A phuahchawp theih loh. Kan neih loh ni a awmin kan lawm hle. Ziah pun sawi a awmin kan nuih a za zâwk. ART-a an lo kal hian green card leh white card kan siam a, green card an kawl a, white card kan kawl. Civil Hospital-a ART la ṭhin, kum hnih khat hnua ei ṭha lo, dam loh avanga damdawi-ina awm, an hriat thar min rawn hrilh an awm pawhin kan inzâwt kual a, kan fimkhur hle,” an ti a; chutiang chu an dinhmun an sawi dan ni. Positive ṭhenkhat hi vâk kual vâk an ni ve a, thawktute’n nasa tak leh fimkhur takin ûm zui mah se, khawi lai kilah emaw double entry pahnih khat a lo awm zauh a nih pawhin tam a ni lo ang tih pawh a rin ngamin ka hria.
Beng ka han chhi zau lui deuh a, thawktute sawi chauh rin loh vang ni loin, kil dang dap zau kha ṭul ka ti a ni ber. Pi Vanlalruati, President, Positive Women Network of Mizoram (PWNM) pawh August 1, 2024 tlai lam dar 4 pelh deuhah khan ka bia a, min chhannaah chuan, “HIV positive hi ziah pun theih a ni lo,” a lo ti ve chiah mai! “Hming lem hi inpek theih a ni lo. Ram dang aṭanga lo kalte pawh positive an awm a, a hrangin kan chhinchhiah. Damdawi ei ṭha se kan duh a, ei ṭha lo ‘Lalpa’n min tidam’ tite an awm a, ART ei ṭha lo hi kan ûm zui nasa hle,” a ti a, HIV positive ziah pun anga sawi chu a theih loh thu min hrilh.
Kan chhiatna kan pawm theih si loh, a tak ram ni si HIV positive chungchangah hian ngaihtuahna thar kan put a ṭul. HIV positive ziah pun chungchang titi hi hun rei tak aṭangin hriat chian ka lo tum tawh a, counsellor ṭhenkhat leh heti lama thawktute ka zawt fo tawh. Hmân aṭanga min chhan dan leh vawiina mi hrang hrangin min chhan dan hi a inang zel. Hetiang a nih avang hian he puhna hi a lo dik chiah lo a nih hmel ka ti ta a ni. MSACS lamin, “Kan pi thu lo chuan,” an ti a, an pi ber Health Minister ka hmu a, kan che zui zel a; heng thute hi ziahin a awm ta a nih hi. A awlsam hran lo.
Zirtir Thoma hnenah Lal Isua’n, “I kutzungin han khawih la, ka kutte en rawh; i kut han ban la, ka nâkah zen rawh; ring lovin awm suh la, ring rawh,” a tih ang deuh khan, a nâka zen zel hi a lo fiah nge nge e kan ti ngam ta a ni lo’m ni? “Nang chuan mi hmuh avangin i ring a ni,” tia Isua’n zirtir Thoma a hrilh zawh a, ‘Hmu lova ring apiangte chu an eng a thâwl e,” a tih ang khan, a nâka zentute thil sawi leh hmuh hi awmhmun titia ring lotute pawhin kan eng a lo thâwl tawh zawk nan kan ring ngam mai tawh tur a ni dawn lo’m ni? La hmin thei lo chuan, SOCH reporting system, ICTC, ART centre leh MSACS lamah chhui zui ve mai chi a nih ka ring.
- Lalnunṭawma Fanai