DIGITAL LITERACY MIZOTE TAN
Thuhmahruai
Khawvel hmasawn zelah changkanna chi hrang hrang a lo thleng a, chumi zinga langsar ber pakhat chu technology lama kan ṭhanna nasa tak hi a ni. Keini ram zimteah pawh a thlipuiin min rawn nuai ve zelin, vawiinah chuan naupang te aṭanga puitling thlengin kan nitin nun luahtu leh tibuaitu pakhat a tling ta hial a nih hi.
Hmanni lawkah kha chuan khawvel hmasawn ruala ke pen ve thei turte, kan phak ang tawka changkanna dawng ve turin leh mi vantlang ni tur chuan ziak leh chhiar thiam emaw lehkhathiam tal nih a ṭul tiin kan infuih ṭhin. Kan pi leh pute kha chhan hrang hrang avangin zirna lamah an hnufual hle a. Kha vang kha ni tak maw, an tu leh fate chu ziak leh chhiar thiam turte, pawl 10 tal, pawl 12 tal emaw BA tal pass turin an fuih mawlh mawlh reng a ni. Chumi rah chhuah chu kan hmu a, India ram State zingah ziak leh chhiar thiam tam lama pahnihna dinhmun hial kan hauh ta.
Nimahsela vawiina kan khawvel hi ziak leh chhiar thiam leh degree sang tak nei tan a tawk zo tawh lo. Digital khawvela kan awm mek avangin chumi lama hriatna leh thiamna nei tura kan inzirtir a lo ngai ta. Ziak leh chhiar thiam tam tak awmna ramah hian technology hmang thiam kan ṭhahnem lo ang tih hi a hlauhawm hle a. Kan duh emaw duh lo emaw kan hun tawng mek hi en ta ila, changkanna leh hmasawnna tluangtling leh dik nei tura thapui kan thawh a hun ta a ni.
A ṭobul:
Kum 1990 aṭangin khawvelin computer leh internet hman a uar chho a. Khang hunlaia ṭawngkam lar tak pakhat chu “computer literacy” (computer hmang thiam) hi a ni. Sawrkar office leh mimal ṭhenkhatin computer an neih chhoh hnuah phei chuan miin computer hman thiam an chak em em a, a thiam tawh te chu kan ngaisang a, thiam ve tumin kan zir luih luih ṭhin a nih kha. Khang hun aṭang tawh khan Mizote zingah digital literacy chu a lo inṭan daih tawh a ni.
‘Digital’ tih hi a awlsam zawng chuan ‘mihringte hnathawh tiawlsam tura khawl thluak nei (technological devices) kan hman’ hi an ni ber a. ‘Literacy’ chu kan sawi tawh angin, kan hmanna tlanglawn ber chu ziak leh chhiar thiam tihna a ni. Tichuan, ‘Digital Literacy’ tih chu ‘khawl thluak nei hman thiamna’ ti ila a dik teuh berin a rinawm. A thumal hi kum 1997 khan Paul Gilster, historian leh educator chuan a hmang chhuak hmasa ber a. Technology thiam taka hman leh a ṭul ang zela ṭangkai taka hnathawhtir thiamna a kawk tiin a hrilhfiah.
Kum 2000 chhoah chuan khawvelin digital literacy a buaipui viau tawh a. Kan ramah chuan kum 2020 hnulamah pawh computer hmang thiam aia hmang thiam lo kan la tam zawk avangin kan thlen chin a inthlau hle. Chuvangin a ṭobul chhui kawngah te, kan thlen chin aṭanga kan hmasawn zel dan tur pawh a inang vek thei lo. Chutihrualin hmasawnna chuan kan phak tawk ṭheuha min tuam vek avangin ṭhu mai mai thei kan ni lo.
Ka tan a pawimawh em?
Digital hmanrua eng emaw ber, smartphone, computer, tablet, smartwatch adt., kan hmang ṭhin anih chuan digital khawvel huangah kan tel ve tawh tihna a ni. Digital literacy pawimawhzia hi kawng tam tak a awm thei a, a mal te tea sawi vek sen a ni lo. A pawimawhzia hre lote pawh hian kan hriat loh laiin vawi tam tak kan lo chhawr tawh ang. A pawimawhna kawng ṭhenkhatte lo en ila:
(1) Digital Citizenship: Khawvel eng kan hmuh ni aṭangin eng khua/ram khua leh tui nihna kan nei chawpchilh nghal zat a. Chu kan awmna hmuna khua leh tui ṭha nih chu kan tum reng tur a ni. Chutiang bawk chuan kan duh emaw duh lo emaw digital khawvela cheng mek kan nih miau avangin digital khawvela khua leh tui ṭha (digital citizenship) nih chu kan mawhphurhna a ni. Hei hian mimal zalenna zah te, internet-a kan sulhnu (digital footprint) leh nungchang mawi (ethical behavior) taka awm te a huam a ni.
(2) Hriatna hnar: Tunlai mite zingah chanchinthar, zirlai, hriat chak zawng zawnna atana internet hmang kan tam tawh hle. Kan phone aṭangin khawvel hmun hrang hranga thil thleng te awlsam takin kan lo hmu thei tawh a, a ṭangkai hle. Kan hmanraw (device) chhungah hian thil ṭha ṭhahnem tak a awm rualin thil ṭha lo leh him lo tam tak a awm ve bawk tih hriat erawh a ṭul.
(3) Sum leh pai chetvelna: Digital literacy avangin mi tam takin online-ah sumdawnna bul an ṭan thei a. Hun leh tha a heh loh avangin keini pawhin ral aṭangin kan mamawh kan lam khawm thei ta. Tualchhunga sum leh pai leng vel pawh kan smartphone kaltlangin a tih theih vek tawh a. Kawngkama nepnawi dawr te aṭanga sawrkar pisapui ṭhlengin awlsam takin sum leh pai kan inthawn kual thei tawh a ni. Tun ni hnih thum chhung lek UPI (GPay, Paytm etc.) a hman theih loh avanga kan buaina khan hei hi a tifiah hle awm e.
(4) Vantlang nunah: Ṭhalaite zingah social media (Facebook, WhatsApp, Instagram etc.) khawih ngai lo an tlem hle tawh ang. Ṭhalai chang a ni lo, nu leh pa leh naupangte chenin social media hi kan nun pakhat a ni titih ta der mai. A ṭangkai zawnga hmangtu tan chuan thil ṭha tak a ni a, awlsamna tam tak min pe a ni.
(5) Zirna lama hmasawnna: Kum zabi 21-naah hian zirna atana digital literacy pawimawhzia hi a langsar ber zinga mi a ni awm e. Ram dangte thlen chin ang thleng pha hauh lo mah ila, hripui leng avangin kan zirna kalphung pawh a danglam nasa hle a. Zirlai leh zirtirtute chuan online resources, educational applications leh virtual learning (online class) te kan lo hmelhriat ve a. Hripui leng a ziaawm hnuah pawh kan kaldan ngaia let leh tawh lovin technology lamah chuan kan la innghat ta zel a nih hi.
(6) Online-a himna: Internet hi ṭangkai takin hmang ṭhin mah ila mi ṭhenkhat chuan an hmangsual nasa hle a. Mi bum tur, rawk tur leh tihbuai tur zawng reng renga hmanhlel tam tak an awm tih hriat tel a ṭha hle. Kan himna atana kan tihturte, technology hman dan dik te, dan bawhchhia hremna chungchangte hi digital literacy hian a huam tel vek a ni.
Digital Literacy tana hmalakna:
Khawvel pum huapin pawl hrang hrangin digital literacy ṭhanna atan hma nasa takin an la a. Hmalakna langsar deuh te han tarlang ila. Google chuan ‘Grow with Google’ leh ‘Be Internet Awesome’ programme kaltlangin digital lama thiamna tihhmasawn leh online-a himna chungchang zirtirna a pe a. UNESCO pawhin Global Alliance for Partnerships on Media and Information Literacy (GAPMIL) kalpuiin, khawvel puma digital literacy tihpunna tur policy an lo duang tawh a ni.
India ramah chuan digital lama thiamna neih theihna turin zirna in tam takin an zirlai (curriculum-ah) an telh tawh a. Mimalin a theih ang tawka a lo inzir thiamna te, computer diploma course aṭanga degree sang zawk nei tura zirna te pawh hi a tel vek a ni. Sawrkar leh pawl ang pawhin kawng hrang hranga hmalak a ni a. Tata Consultancy Services (TCS) chuan ‘Adult Literacy Program’ a kalpui a, puitlingte hnenah digital skills training a pe a. National Digital Literacy Mission (NDLM) hnuaiah chhungkaw tina mi pakhat tal digital literate siam tuma hmalak a ni tawh bawk.
Mizoramah chuan Science Technology Innovation Hub, Mizoram hmalakna hi han tarlang ila. STI Hub hi kum 2023 aṭang khan Mizoram University leh Amrita Vishwa Vidyapeetham, Kerela ṭangkawpin central sawrkar Department of Science and Technology hnuaia a thawh a ni a. He Hub-in a tum ber chu Mizorama tribal te kawng hrang hranga tihhmasawn a ni. Digital Literacy hmasawnna atan bik hian sawrkar department ṭhenkhat nena ṭangkawpin School, Child Care Institutions (Home), Sunday School leh Anganwadi Workers te hnenah zirtirna an pe ṭhin a ni. Anni bakah hian sawrkar department leh pawl hrang hrangte pawhin hemi kawngah hian hma an la ve mek bawk.
Tih theih kan nei em?
Digital device tel lova ni khat awm thei lo hi kan tam tawh viau maithei. Heng hmanrua – smartphone, tablet, computer, smart TV etc. hmang thiam satliah te hi ‘digital literate’ kan ni ngawt lo a. Hmang thiam inti tam tak zingah kan hmanrua ten hna an thawh theih tur zatve pawh hmang chhuak zo lo kan tam hle. Mizo ṭhalai zinga zirchianna neiha a lan danin social media-a online thiam, online gaming uar takte zingah online-a hna dil thei lo, zirna kaihhnawiha hmang thiam lo/ngai lo tam tak an awm! Hei hian digital literacy lama ṭan lak a ṭulzia a tarlang a ni.
Internet hmansual kawngah pawh zir fe tham kan nei a. Hriat loh hi thiam channa anih miau loh avangin hemi lama dan leh hrai te pawh kan ngaihvena hre tura kan inzir ve a ṭul. Social media kan hmanna kawngah pawh kan hriat loh laiin dan kan bawhchhe reng thei a, hre reng chungin mi pawi kan sawi thei bawk. Kan hmel leh kan nihna kan thup bo vang ngawtin kan him tihna a ni lova, internet khawvel kan luhchilh hian kan hniak (digital footprints) kan hnutchhiah zel a ni tih hi hriat tur a ni.
Mizo ṭhalaite zingah pawh thapui thawha beih hmasak a la ngaih avangin nu leh pate zingah phei chuan hmalakna tur tam tak a la awm ang. Zirna kaihhnaih atan te, hriselna lamah leh sum leh pai chetvelna kawngah te mimalin mahnia inhaikuak chawp theih tam tak a awm a. Sawrkar leh pawl anga tih theih a awm bawk awm e.
Tlipna
Technology lama kan ṭhanna hi kan inrin hmaa lo lut an nih miau avangin kan dawnsawn danah felhlel tam tak a awm ang. Mi ṭhenkhat tana hmanraw ṭangkai leh pawimawh tak hi mi tam takin an chhiatpui mek a ni tih hi haider rual a ni tawh lo. Engtin nge kan awm zel ang tih hi chik zawka zirchian tham a ni tawh reng a ni.
Vawiina kan dinhmun kan hmu a, naktuka thil lo thleng tur pawh kan mithla lawk fo ṭhin. Hmasawnna te hian nghawng ṭha leh ṭha lo an neih ve ve ṭhin avangin kan duh lai chin chauha lo reh bun a, kan duh loh lai hnawl ngawt theih an ni lo. Digital khawvela kan awm tawh miau avangin technology tel lova awm turin kan inhrek ngawt thei tawh lova, thiam tura kan beih mai hi kan tihmakmawh a ni.
- Lal Sangzuala