Written by
K. Zothanpara

Mizoram-Assam ramri buaina Vairengte & Bairabi lam hi le

October 9, 2020-ah Assam sawrkar mi leh sa 200 vel zet, Karimganj district bawrsap hoin, police ṭhahnem takte nen Thinghlun dáia Mizo pa thlám an rawn hâl a, thlai eng emaw zat an tichhe bawk a.

Kan ram chhung leh Mizo khua ngeia Assam vai hoin Mizo pa thlám an hâl ngam hi a runthlak a, Mizote ka na tlang tih a hriat. Mizoram sawrkar pawh rang takin a che a, YMA leh zirlai pawlte bakah, páwl dangte pawhin an remchan dan ang angin hma an la a; kan MLA ṭhenkhat chu a hmunah an kal nghal bawk. Ramri bula buaina an ngaihven hi a lawmawm khawp mai.

Chutih laiin, tun hnai lawka media report hrang hranga kan hmuh tho - Kolasib district lam leh Vairengte lama Assam mite chêtna leh hmalakna hi kan va ngaihven lo tláng si em! Keini hriat phâk ve chinah chuan, sawrkarin a ngaihven thâwm hriat a ni lo a; political party-te'n buaipui hek suh, YMA leh zirlai páwl lamin ngaihven hek suh!

Thlám hàl hnu lam
Thinghlun khaw dáia October 8, 2020-a thil thleng chungchangah hian Kanhmun Police Station-ah FIR thehluh a nih thu, sorkar (DIPR) thuchhuahah tarlan a ni a, a thehluttu erawh tarlan a ni lo. https://dipr.mizoram.gov.in/post/ni-09102020-friday-a-mizoram-assam-ramri-thinghlun-khaw-daia-thil-thleng-chungchanga-mizoram-sawrkar-hmalak-dan (point no. 2).

Thlám hâlnaah khan Karimganj DC a tel vea sawi a ni a; District Magistrate a nih avangin a thupeka hâl a nih hmel viau. Chuti a nih chuan, Karimganj DC chu mawhphurtu ber a ni thei ang; FIR thehluh a nih anga man tur an awm a nih ngai chuan hmasak ber tur a ni âwm e. Mahse, chu DC/Magistrate Anbamuthan MP ngei chu October 14, Nilainia khan Mamit DC leh Police hotute nen Kânhmunah an inbe (meeting) lawi a!

Kolasib dist.-a tun hnai thil
Nikum July thla tìr lamah Vairengte leh Lailapur inkara in (cinema hall) hlui, ram deuh tawh pakhat chu Assam sawrkarin luah tumin an chei ṭha a, Mizoram lam nen innawrbuaina pawh a awm deuh laih kha. Sawrkar official lamte inbiain, ṭha takin kan awm tlang emaw kan tih laiin, chu in chu Assam Forest-in an luah zui a, tunah chuan an luahlum nghet tawh hle. Mizoram sawrkarin a ngaihven zui lo a nih hmel.

Vairengte leh Lailapur inkarah vêk hian tun hnaia Assam lamin in leh dawr 28 emaw lai an sa thar a, an awm chilh mek tih media hrang hrangah kan hmu bawk. In ṭhenkhat phei chu kum 2007-a MZP hoin Zo Rûn an sakna chhak daih (Vairengte lam hnaih)-ah a ni, an ti. Chu pawh chu sawrkarin tihtawp tuma hma a lak hriat tur a awm lo. 

Kolasib dist. tho, Bairabi lamah thâwm a reh deuh lai a ni a, mahse, eng nge a dinhmun tak erawh a hriat a harsa rih a - Assam lam hi zàwi muangin an rawn tawlh lut hriau hriau mahna le! Mandir tur an sakte kha an lo chhunzawm reng ang a, an sa zo hial tawh pawh a ni palh thei. 

Kum 2019 thlirlêt ila
Vairengte leh Bairabi lamah hian ramri chungchangah Mizoram leh Assam inkarah buaina a awm fo tawh a; kan hriat chian ve phak chinah, March 10-11, 2018 vela Bairabi Zophaia buaina chhuak, Assam police-te'n zirlaite leh journalist-te kut an thlâk chiam ṭum kha a lian ber mai àwm e. Kum 2019 hma lama thil thleng tawhte chu dahṭha rih ila, nikum 2019-a mi, ṭhenkhat chauh hi i'n tarlang teh ang.

l    July 8, 2019 zinga Chief Minister Pu Zoramthanga hoa Council of Ministers ṭhukhawmin Mizoram ramri atan Bengal Eastern Frontier Regulations (BEFR), 1875 an pawm a; "Mizo mipuite'n ramri atana kan pawm tlân Bengal Eastern Frontier Regulations, 1875 chu ṭan chhan atana hman tur leh sorkar dinna a ni," tiin thutlukna an siam.

l    July 6, 2019-ah Vairengte khaw dai (Lailapur nena inkar)-a sipai cinema hall hlui chu Assam Forest-te'n an thawm ṭha a, buaina lian vak lo a chhuak. He in hi Assam Forest-in an luah nghal nia hriain MZP chuan, July 12, 2019 ral hmaa an chhuahsan theih nan hma la turin Mizoram sorkar an phût. Mizoram sorkarin a chhuahtir lo a nih chuan July 17, 2019 ral hmain Bairabi Zophaia Ch. Chhunga (L) leiletah Zofate Chawlhbûk sa ve ngei turin Mizoram sorkar an phût nghal. Sorkarin Zofate Chawlhbuk a sak loh avangin MZP-in July 19, 2019-ah 'Ram chhan kawngzawh' an nei.

l    MZP-in Zofate Chawlhbûk sa tura Mizoram sorkar an phût chungchangah hian Home Minister-in July 19-ah vêk MZP General Secretary hnenah lehkha a thawn a, Zophaia Zofate Chawlhbûk sak chu state sorkar angin rem rih loa an ngaih thu a hriattir. Vairengte thlanga cinema hall hlui, Assam Forest-in an cheia an luah chu Mizoram sorkarin a ngaimawh tih a ziak tel.

l    Home Minister hian nikum July 15-a MNF pisa, Mizo Hnam Rúna inkhawmah thu a sawi a; "Ramri buai hi tharum hmanga chinfel kan tum lo," a ti a; state leh state ramri tidanglam theitu chu Parliament a nih thu a sawi.

l    Kum 2019-ah Bairabi Zophaiah Muslim hoin an biak-in (mosque) tur an sa a; chu chu ṭhiah a nih theih nan ramri ngaihtuahtu Core Committee-te September 6, 2019-a Chief Secretary Lalnunmawia Chuaungo hoa ṭhukhawmin hmalak 
an rél.

l    Core Committee rorel angin September 10 zanah Kolasib DFO-in Barabi Zophaia mosque satu Kachurchol Masjid Committee hnenah mosque sa tawh lo tura hriattirna a pe a, hun eng emaw chen an chawlhsan. Mahse, October thla laihâwl hnu vel aṭangin an sa chhunzawm leh a, hriat chian chinah October 25-ah pawh an la sa.

l    October 28-ah Kolasib SP leh DFO-te Bairabi-ah kalin, Kachurchol Masjid Committee (KMC) hotute hnenah mosque sa tawh lo tura hriattirna an pe leh; KMC hotute erawh chuan mosque chu sa chhunzawm zel tura an inngaih thu an lo hrilh thung.

Thinghlun leh a chhehvel
An sawi danin, Thinghlun hi Mizoram chhung ngei a ni a, a khaw mite pawh Mizoram electoral roll-ah an awm. Thinghlun aṭanga hmàr lam (Assam lam)-a khaw hnai ber, Zaite aṭang erawh chuan mipuite Assam electoral roll-ah an awm tawh thung. Khu lai velah khuan ramri mumal a awm lo a, ramri ṭhentu 'Khuavâng ri khamsa' a awm mumal loh avangin boruakah ngíl takin rin thuin ramri a kal a ni ber mai a; leilungah chuan ramri a chiang tak tak lo. Chuvangin, a hauh na zawk, a chuh chak zawk zawkin neitu chan kan chang dawn a nih mai hmel!
Chutih rualin, Assam lam china ngaih (electoral roll angin) Zaite, Zailian leh a chhehvel khaw hrang hrangah Mizo ṭhahnem tak an awm avang leh kohhran pawh a din fur avangin, Assam ram china ngaih ni mah se, Mizote'n kan luahlum ve viau hrim hrim tho.
Mamit district leh Thinghlun lam hi a pawimawh em em rualin, Kolasib district chhung - Vairengte leh Bairabi lam hi ramri buai ril zawk, thûk zawk, nghet zawk a nih avangin a pawimawh zawk mah awm asin. Mizoram sawrkar pawhin a ngaihsak zawk a ngai - Mamit district lam ngaihthah si loin.

Assam-in Mizoram a nék reng
Vairengte leh Bairabi lama ramri buai awm hi ram inchuh lai leh ram buai a nih avangin status quo kenkawh tur tih a ni. Hei hi Mizoram lam chuan kan zâwm ṭha viau a nih hmel a; kan zâwm ṭha lutuk mah mah a ni zawk hial ang. Assam lam erawh chuan an zâwm lo tih hmuh theihin a awm reng thung. Tunah pawh min rawn nék reng a, mahse, Mizoram sawrkar hian hmalakna a neih thâwm hriat tur a awm hauh lo zu nia! Assam lamin Mizoram an rawn nék sáwr tê tial tial hi kan sawrkar hian a ngaimawh hlawl lo em ni le?

Assam lamin Mizoram an rawn nék reng a, hma an rawn sawn tial tial lai hian, Mizoram sorkar erawh chuan nêk ve chu sawi loh, lo inven tak ngial pawh a ti meuh lo ni hian a lang ṭhin. Ramri chungchanga inbiakna (eng level pawh ni se) a awm rêng rêngin, Assam lamin an rawn nêk deuh salh vanga buaina thleng vang leh chu buaina chu titàwp tura hmalakna a ni zel. Mizoramin kan zuk nêk ve vanga inbiakna hi a awm ve tawh àwm pawh ka la hre lo!

"Mamit district lam chu Assam aṭanga Mizorama mamawh lâk luhna kawng a ni lo a, rang takin Mizoram sawrkar a che nghal ngam a, Bairabi leh Vairengte erawh chu Mizoram mamawh engkim lak luhna a nih avangin a che tak tak ngam lo a ni ang," tih mai awl tak a ni. Chu aia buluk lehzual chuan, "Assam sawrkarin an ram chin ni ngeia an ngaiha Mizo pa thlám an hâl a, thlai an suasam ngam a nih chuan, Mizoram sawrkar pawhin a ram chhung ni ngeia a ngaiha Assam hoin in (râp in) leh dawr 30 dáwn an sakte khu a hâlsak (tihchhiatsak) ngam ve dawn lo'm ni?" tia ngaihtuah a awl viau bawk.

Tlángkawmna
Mizoram Cabinet-in July 8, 2019-ah sawrkar dinna tichiang a, "Mizo mipuite'n ramri atana kan pawm tlân Bengal Eastern Frontier Regulations, 1875 chu ṭan chhan atana hman tur leh sorkar dinna a ni," an lo tih tawh hi Mizo mipui laka thiam channa atan chauha tih ni lo se; a takin bawhzui ngei se a duhawm hle.

Kan Home Minister-in July 15, 2019-a Hnam Rúna thu a sawiah, "Ramri buai hi tharum hmanga chinfel kan tum lo," a ti hi a dik ang. Assam sawrkar hian Mizoram nena a ramri buai chingfel turin inbiakna neih a rawt tawh ngai em? Ka hre lo. A chêt dan a taka kan hmuh ṭhin erawh chu - inbiakna ni loin, tharum emaw, hmuh theiha chêtna zel a ni. Chumi mil tâwka chêt vete pawh a ngai a ni mahna le.

Eng pawh ni se, tharuma inbeih hi a ṭha lo; buaina chinfelna tak tak pawh a ni lo. Mahse, Mizoram sawrkar hi a ram china a pawmah ding nghet se, chumi chin leh a huam chhung humhalh turin huaisen rawh se. Mamit district (Thinghlun) lama hma a lakna aia a lêta nasa leh chak zawkin Kolasib district lamah hian hma la tawh rawh se, tih hi duhthusam a ni.