Written by
- C.Lalengkima

INDIA IN NSG MEMBER NIH A TUM HI


Tun hnaiah khawvel chanchintharah India in Nuclear Suppliers Group (NSG) zawm a tum (dil) ve thu kan hre chamchi a; India tan hian NSG zawm hi enge maw a nih reng a, engtiang takin nge a tangkai pui dawn tih lam te in thlir dawn teh ang.

NSG chu eng pawl nge:

Nuclear Suppliers Group (NSG) hi khawvela nuclear hmanrua (nuclear materials) nei ram, nuclear hmanruate ralthuam siam nan a hman a nih lohna tura ram 48 thawk ho te an ni. Kum 1974 a India in nuclear ralthuam a enchhin atanga nuclear hmanruate khuahkhirh tul tihna a lo awm a; kum 1975 khan thut-khawmna neiin nuclear hmanrua te thawnchhuah emaw hralh chhuah dan turah inkaihhruaina mumal zawk an siam chho ta a ni. NSG in enkawlna danah chuan nuclear hmanrua an thawn chhuah leh hralh tur reng reng hi ralthuam siamna atan hman a ni tur a ni lo tih a ni deuh tawp mai.

A hriat awlsam zawngin nuclear hmanrua te (uranium leh a dangte) hi chakna pai tam a nih avang hian kawlphetha siamna leh thil dang siamna tangkai tak a ni a, chuvang tak chuan ralthuam siamna atan pawh a tha chungchuang bik reng a ni. Kawlphetha leh thil dang siamna mai nilo, ralthuam siamna atan an hman kawp (dual use) fo avang hian khuahkhirh pawh a tul hle reng a ni. Chuti khawpa hman tangkai theih hmanrua chu hi khawvel hian a buaipui em em reng a, chu hmanrua chu duh duh a lei leh hralh emaw a nih loh a, awmze nei zawka kalpui dan tur chu he NSG hian a buaipui ber chu a ni.

India hian NSG member nih hi a mawmawh reng em?

India ram hian nuclear hi kan buaipuina a rei tawh a, India ram zalen hma daih khan nuclear hi kan buaipui a tawh a. India Scientist lar Homi Bhabha phei kha chuan Independence atanga kum thum chhungin nuclear ralthuam siam theih a in beisei a nih kha. Tun hma deuh hun hmasa lamah khan Canada leh US in nuclear hmanrua hi min lo pe (supply) ve tawh thin a. Mahse, kum 1974 a India in nuclear ralthuama enchhin a tang khan eng eng emaw harsatna a lo awm chho ta a ni.

India tan chuan NSG member nih hi thawn chhuah ve lam aiin zalen zawk leh awlsam zawka nuclear hman-rua te hmuh leh hman theih a nih beiseina ni ber. A nihna takah chuan India hi nuclear hmanrua thawn chuan thei tur khawp a ngah a ni lem lova. Kan hriat angin Uranium te chu kan state thenawm lawk, Meghalaya-ah te chuan an lai chhuak ve chu an ti tak na in, kan nuclear reactor te hman khawp pawh kan thar chhuak lo nasa mai a. Chutih rual erawh chuan India hi nuclear nen inzawmna thuk tak kan lo nei ve ta reng mai a, nuclear atang hian kawlphetha mamawh tam tak kan siam chhuak a, chung mai bakah kawng hrang hrangin heng nuclear research lam te, damdawi leh thil dang danga hmang tangkaina kan ngah ve ta em em mai a ni. Heng kawng hrang hrang a kan mamawh te phuhruk a nih theihna tur hian India hian NSG member nih ni a mamawh ve viau mai a ni.

A dang leh chu NSG member nih hi thitihtheihna lan tirna (status) pawimawh tak pakhat a ni ve reng reng a. India ram hi khawvel a ram thangduang leh hmasawn chak tak mai a ni a. Chutiang ram in pawl ropui ve tak pakhata member nih a dilna hi a mamawhna san leh san loh chu thuhran nise, India ropuina leh thiltihtheihna khawvel in engtiang takin nge an lo dawn sawn tih lantirna pawimawh tak pakhat a ni ve tlat. Tin, India a mal din a ni mai lo va, a phena pui tu leh tantu US thiltihtheihna lan tirna pawimawh tak, khawvel hriat a US ropuina pholang tu leh India leh US inlaichinna tehna pawimawh tak a ni thei bawk awm e.

India tan NSG member nih a beisei awm em?

India ram hi nuclear ralthuam nei ram a ni a. Chung nuclear ralthuam nei ramah hian ralthuam mi dang hnena pek chhawn ve loh emaw, a siam dan mi dang hrilh ve loh kawngah (non-proliferation of nuclear weapon) a hming tha hle a. Chu mi avang chuan US pawhin a thawh thatna hi hriatpuina lantir nan nuclear deal a siam pui a ni a.Nuclear deal meuh siam phalsak tawh chu rintlak tawkah a ngaih theih ve mai awm e. Tunah hian a member ni thei ta sela chuan tun ai hian ralthuam mi dang hnena pek loh emaw a siam dan ram dang hrilh (non-proliferation) emaw kawngah nasa leh zualin a thawh theih ngei a beisei awm ve thei tho.

Chutih rual chuan in ram dang nuclear weapon nei lo thenkhat tan chuan NSG zawm hi thil harsa lutuk a ni lo mai thei a. Mahse, India ang tan chuan thil awlsam tak a ni lem lo thung. India in nuclear ralthuam a enchhin avang a din, chutah pawh nuclear ralthuam siam dan midang hrilh chhawn loh leh siam pui lo tura intiamna Non Proliferation Treaty (NPT) ziak ve duh lo, nuclear ralthuam enchhin tawh loh intiamna Comprehensive Test Ban Treaty (CTBT) zawm ve duh miah lo a ni. Khawvela ralthuam nuaibo na lama khawvel chawk buaitu, an mu tan kumhlun ber leh nuclear supply tham thar chhuak ve miah lo han tel ve tlat mai chu thil awlai tak chu a ni thei lo hrim hrim. Chuta karah thenawm ram, a lei do kumhlun Pakistan in a lo thik vei rawla NSG nih ve a lo tum ve chhen bawk nen. Chutiang ang tehe nuai kara NSG member lo nih tir ve talh tum hi thil fuh ber a ni thei ang em tih chu zawhna awm ve thei tak a ni.

Hmanni Seoul-ah NSG meeting-ah khan India cgu China in a dang a vangin member nih a tumna chu a tawp ta mai emaw tih tur a ni a. India in NSG member a nihna tur kawng hi China ai mah hian US in a thiltitheihna a lan tirna leha tih that duh leh duh lohah hian thui tak a innghat in a lang. US hian Indo-US nuclear deal-ah khan a chungchuan bikna a lan tir tawh a. A nihna takah chuan kha tih hun lai khan India ram kha US khan dan ang chuan a thawh pui thei lo. Mahse, US hian NSG hma ah a din pui in, kha tih hun laia mu tan ber, China pawh kha a hmin thei mai a. Hriatthiamna bik (waiver) pek niin an harsatna chu sut kian a ni a. Dan ang thlapa a thawhpui thei loh a lo thawhpui mah khawvel in a thik a, an helh em em lai a, a chhung a neitu chanchang tura thun lut tur chuan a puitu ngei pawh hian theihna danglam tak a lan tir ngei a ngaih hmel. Kumin kum tawp lam hian US hian a thiltihtheihna hmang in khawvel hi barakhaih leh a tawm ni ngei tur a nia, India tna pawh beiseina thar a la lo awm leh ta. Eng tak ang I maw le ? I lo thlir ve leh phawt mai teh ang u.