NPA bawk maw?
Tun hnai chhoah kan Chief Minister Minister zahawm takin sorkar doctor, private-a practice reng si a, practice loh lawmman (Non Practising Allowance) late hi kan titawp dawn tih a sawi a, CM Office aṭangin hemi chungchang hmalakna hi thuchhuah siam a ni bawk. He mi chungchangah hian a ṭhenin sorkar doctor lam an ṭan a, a ṭhen doctor lam dem an awm bawk a. Khawnge, I’n bih chiang dawn teh ang aw.
NPA nihphung leh an kalpui dan
Sorkarin a hnuaia doctor thawkte private-a practice loh lawmman a pek chhan bul ber nia lang chu–doctor hna hi hna ṭha, hna zahawm, mi nazawng thawh theih loh a nih avang te, a zir chhunga rei bik vang aimahin, sorkar hian hospital-a damlo awm, emergency-a enkawl ngai te, mamawhna avanga koh thut thut ngaiah te, sorkar chawlhah pawh mamawhna avanga kal ngaih huna damlo tana an hun an lo dah âwl (reserve) theih nan a ni. Private-a an lo practice chuan emergency velah koh thut thut theih an nih loh takin sorkar tan hian damlo tan lo indah âwl tawp u la, private-ah pawh practice lo mai u la, in practice-a in hlawh ai chu kan lo chawi tawp mai ang tihna a ni ber.
Sorkar tana inkau renga an awm theih nana pawisa la reng siin ka hman tho a, kan practice mai ang lo tih hi a thiang lo a ni. An practice hian on call emaw emergency emawa kohin kan buai ngai lo an ti pawh a ni thei e. Mahse, sorkarin a tan liau liaua indah awl tura pawisa a pek laia in dah âwl leh chuang si lova pawisa lo lak hi eirukna chi khat chu a ni reng mai. NPA hi on call-a koh man emaw, emergency-a koh man emaw a ni lo va, doctor hna hian on call leh emergency a keng tel a, chumi hre reng chuan he hna hi an thawk a ni. Sorkarin duhsakna avangin lawmman a pek belh mai a ni zawk. Mechanic hna hian motor hnuaia luh hi a keng tel a, motor hnuai luh man hi lak ṭalh hi tum fo se la fuh viau lo. Hna reng reng hi dar 9:00-5:00 chhunga thawh vek theih a ni lo va, a darkar aiin a hna ken tel hi a pawimawh zawk tih hi hriat reng tur a ni.
NPA hi sorkar doctor zawng zawng lak vek tura ngai tawkte pawh kan awm a. Mahse, a lo chhuah chhan en hian damdawi ina thawk doctor te, damlo enkawl hoin englai pawha damlo an enkawl theihna tura an service lo lei lawkna a nih miau avang hian. Doctor thiamna hman ngaihna tho mah ni se, damlo enkawl ve lo, heng administration lama kal leh damdawi in lama thawk ve miah lo tan phei chuan lak ve tur thil pawh niin a lang lo.
NPA tun hma lama thil aṭangin
Sorkar doctor, private-a practice reng sia practice loh lawmman lak an buaipui hi tun hnai thil mai a ni lo. Mizoram, mahni sorkar neia kan awm ve UT hun aṭang tawh khan NPA hi tihtawp an lo tum tawh ni awmin an sawi. Mahse, khang hun lai khan doctor an la tlem a, mipui mamawhna a sang bawk nen an titawp ngam ta chiah lo ni awm tak a ni. A hnu lamah pawh hian sawi ho ṭhin ni mah se, hma la ngam tak tak an awm lo nge ni, mipui leh sorkar hnathawk ve tho zingah hian he thil dik lo hi sawi lan ni ṭhin mah se, hotu lam hian an tih ngam chiah loh avang hian thil dik lo pawh hi dik lo anga lantir ngam lovin, sorkar doctor zawng zawngte an ti zawk zaw mah a. A lo la lo doctor pawh chu thil sual ti zawk anga ngaiin ‘Lak vek tur kan ti a, ti nge a lo lak loh’ te an inti ta vel zawk zuk nia. Doctor ṭhenkhat chuan doctor hrim hrim nih man lawmman emaw ti tawh, thil dik loh kha a dik lo a nihna pawh hriat loh khawpin an hmang zui ta hial a nih hi. Sorkar lam hotu lute lah hian nunna enkawltu na nâ nâ chu an lo be chhe ngam lo bawk nen, heti hian thil dik ni miah lo kha khawih chet ngam lohin an awm ta reng a ni.
Doctor ngam lotu Health Minister?
Doctor hna hi hna ṭha leh sang, khawtlangah pawha vantlang chung lam an ni hlawm a, Health Minister nikhua leh chak inti deuh pawh NPA tihtawp kawngah hian hma an la ngam lo fo ni awm tak a nia. An NPA lak tihtawp ahnêkin an service pawh kum 60 aṭangin kum hnih belhsakin duhsakna uchuak tak pêk an ni ta zawk a. Tun sorkar tharah pawh hian Health Minister hi NPA chungchangah hian a thâwm hriat tur a vang viau.
Tun hnaiah mi ṭhenkhatin NPA chungchang hi RTI hmanga zawtin, social media lamah heng Facebook, Youtube-ahte an sawi nasa a, ni tin chanchinbu lamah pawh hemi chungchang hi ziah lan a ni. Mahse, hemi chungchang hi Health Minister hian hmalak tumna hi media-ah a sawi chhuah âwm hriat a ni lo (a lo sawi chhuak a, ka lo hre ve lo palh emaw ni). Tunah pawh hian Health Department concern thil ni si hi NPA chungchanga hmalakna hi CM Office aṭangin order a lo chhuak ta daih mai a. Hei hi Health Minister ber hian NPA chungchangah hian hma a la ngam ta lo va, CM Office aṭangin hma an laksak ta mai em ni dawn le? Ngaihtuah a tithui viau a ni.
NPA lak chhuanlam hi
NPA lak chhanah hian chhuanlam leh sawi belh tur a tam khawp mai a. A ṭhen chuan doctor zir chhung rei vangte an ti. Heti zawnga thil kan lak dawn chuan, college-a thawk tur hian master degree neih a ngai a, chu chu doctor zir kum zat vel tho a ni. Ukil ni tur hian BA hnuah kum thum an zir leh nen chuan doctor zir kum zat ang tho a ni a, LLB zir zo, sorkar hnaa lut hian an zir rei avangin special provision an dawn ve ngei a ngai ang le. Doctor chu on call-a koh thut ṭhin an ni a, an koh thutte hi sorkar hian a darkar engtin nge a chhut ang, tihte an sawi a. Zirtirtu hian in lamah naupang test paper leh exam paper an check ṭhin a, heng zawng zawng hi zirtirtu hian a hranpain an bill ngai lo (board leh university exam paper check tih loh chu). An extra work hi a hnain a ken tel a ni a, sikul hour chhunga thawh zawh hman a ni lo; mahse, heng hna an thawh avang hian special provision an beisei ngai lo. Doctor hian an hna kalhmang hre vek, mi enkawl dan turah pawh thutiam la thlap zir chhuaka thawk vek an ni. NPA la miah lo pawh ni se, he hna hi thawk thei tur hi an ni maw le.
Private-a an practice lohin mipui kan buai ang tihte hi, tun hma angin doctor an tlem tawh lo va, a dik vek tawh lo mai thei. A nihna takah chuan doctor private practice-te hian an entir man hi an la to uchuak hle a, patling nileng hlawh zat deuh thaw hi mi pakhat entir nan an la a ni. NPA la tam pawl hian Rs 30,000 chuang an la a, chu chu inentir man (500) nena puntir chuan an NPA lak zat hi ni hnih thumah an hlawh chhuak var var a ni. Rethei leh harsat tak tak puihte chu an nei ṭeuh ngei ang a, mahse, mipui hmakhua aiin anmahni ṭânghma hi an ngai zawk tih zawng an entirna man lak aṭang hian a hriat reng mai. NPA aia private practice loh duh zawkte hi mipui aiin anmahni hi an buai zawk tawh a rinawm. Doctor-in NPA an lak loh chuan thunun an har ang tihte hi–NPA hmanga doctor hi thunun an ni lo. Doctor hi sorkar hnathawk an ni a, thunun theih loh chu sorkar hian chawlhtir ngam mai rawh se.
Buaipuiawm NPA
NPA chungchang hi India ram state dangah pawh an buaipui viau mai a, state ṭhenkhat chu han tihtawpsak that thatte pawh an awm. State ṭhenkhatah chuan NPA la reng si a, private practice phal lohna dan khauh zawka kalpuite hmun tur a awm nual mai. India ram pum huapa kalpui dan a nih avanga doctor-te’n an dikna chanvo ang hrima an claim thil a ni ta rêng a. Chutih rual chuan, dan ang thlapa kalpui thei lo erawh an lo tam hmel ve viau a, sorkar lam pawhin strict zawka kalpui an tum thu hmun tur a tam viau mai.
Keini ang state harsa zawk, sum inrenchemna kawnga ke pên ngai, sorkar hnathawk DA pawh a nih anga pek theih lohna, ration card var (group A officer tan) tihtawp chhoh mek lai, petrol man pawh tihto chhoh a nih mek lai, household peon tihtawpa tihtlem a nih lai hian kan sorkar hian sum leh pai harsatna sutkianna atan hian NPA hi tihtlem emaw, tihtawpsak emaw hialte pawh tum se la, an demawm lo mai ang em aw ka ti. Doctor lam pawh hian kan sum dinhmun chhiatzia hriain lungawi tak hian lak loh maite hi zir zawk se a fuh mai lo ang maw le?
Practice loh man chu practice loh man a ni mai
Thil hi kan sawi kan sawi a, ‘Hnar hnuaiah phatna a bo lo’ tih angin NPA lak chungchang pawh hi phatna leh sawi buai tur a tam viau awm e. Mahse, thil pakhat chiang taka lang chu, private-a practice loh lawmman hi private-a practice reng chung chuan lak loh tur a ni mai. Sorkar doctor ho hian an practice duh a nih chuan sum tam tak siam nan an thiamna hi an hmang thei a, mahse, NPA erawh practice ve lo tana siam a nih avang hian lak loh ngam a ṭul.
Tun hma khan tribal scholarship hi tribal nih man an ti mai ṭhin a, mahse, an han hre chiang a, tribal nih vanga lak ngawt chi a lo ni hauh lo. Tribal zinga tlema khawsak harsa tak zawk tana sorkar laipui siam a lo ni a, mi tam tak chuan a nihna an hre chiang a, an la lui ta lo rêng a ni.
NPA pawh hi doctor nih man a ni lo va, doctor practice ve lo, sorkar damdawi ina damlote eng hun pawha enkawl thei tura sorkarin an hun leh thaa lo lei lawksakte tan a ni a, vai lak chi leh practice reng chunga lak zui chi a ni lo. ‘Chawm bawka hâwp bawk’ hi zawng kan sorkar hnuaiah hian a rem tawh loh tih hriain, chhia leh ṭha hriatna thiang tak nei chungin a la thei lo chuan an lak loh ngam a hun ta. Doctor ṭhenkhatte chu ram pum huapa hriat lar leh mi chung en te, kohhran lama rawngbawltu, nemngheh rawngbawlna nei chunga late pawh an awm ni awm tak a nia. Chuvangin, he thil hi chu dik taka kalpui turin sorkar leh doctor lam pawh an puanven an sawi chhin a hun tawh tak zet a ni e.
- Dr Chhingdailova