YOGA TIH A NGAI LO

Tunlai hian Yoga chungchanga inhnialna leh ngaihdan inan lohna a leng nasa hle mai a. International Yoga Day, United Nations Organisation kaltlang meuha hman a nih takah chuan Zoram khaw-vela Kristiante pawh min tibuai ta laih mai a nih hi. India chu a meizanghlaptu ber a nih avangin India ram zirna inah te, sipai inenkawl nan te, damlo enkawl nan te leh sawrkar inrelbawlna hmunahte a zau thei ang bera Yoga tihlar hna chu chak taka thawh a ni mek zel bawk a. Sawiseltu leh dotute awm mah se Yoga chu sakhuana lovah pawh mihring taksa hrisel nan leh cancer thleng pawha damna thlentu a ni tiin a
ṭantute chuan an au chhuahpui zel bawk a. Inhnialna hian zual lam a pan zel dawn pawh a ni mahna…

Mizoram Kohhran Hruaitu Committee (MKHC) meuhin thuchhuah siamin Kohhran mite ti ve lo tura infuih a ni bawk a. Hetia thlir mai hi chuan chuti maiin Zoram mipui nawlpuite hian kan tih ve tak tak hi a rinawm loh; Yoga hi lar tak tak tur leh mipui nawlpuiin kan tih ve hun lo la thleng tur pawh ni ta se hun erawh ala duh deuh ngei ang. Chutihrualin Mizote hi thil thar la chhawng rang tak mai kan ni si a, kan ze ngheh lohna lam aṭanga han thlir erawh chuan rin aiin Yoga hian min luhchhuah rang viau thei bawk.

Eng pawh nise, Yoga hi Hindu sakhuaa innghat a nihna te, a bulthum leh awmzia tih lam chu sawi ka tum a ni lova, ka rilru luah bertu zawk chu Yoga tih leh hriselna atana a ṭhatna lam duhtu ten an sawi uar em em hi ka sawi duh lai chu a ni. Mizote hi hnam hrisel tak kan ni lo nge ni, cancer vei tam lamah mipui tam dan ang zela tehin India ramah pakhatna kan hauh vang mai si a. Kan Prime Minister ber pawhin cancer vei enkawl nan a
ṭhat thute a lo sawi chamchi bawk nen, dampui tawk lah an lo awm ve nge ni? Damna thuchah puang thei an lo awm bawk si chuan a ṭha tehreng em ni ang aw? Zunthlum vei kan pung tual tual mai bawk si. Inenkawlna lah a hautak bawk si a, a faktu ten an sawi angin chhungkaw sum luangral tur ven nan, Yoga kan tih chuan sum tam tak inenkawlna senso ngai lovin kan hum thei dawn si a. A ṭha takzet a nih chuan an sawi ang ngeiin India ram economy pawhin a ṭhat phah ngawt ang.

Kei kum 30 val ve chauh hian kum 1500 BC vel ka ngaihtuah a. Khang hunlai khan ka la pian ve tlat loh avangin eng tiang takin nge Hindu sakhaw bu ‘Vedas’ kan tihte hian ngaih pawimawh an hlawh ang tih hi rinna mit mai lo chuan ka thlir thiam lova. Ramayana leh Mabharata-te pawh kum tam tak
ṭawngkaa an inhlanchhawn hnua a bua nei ve chuah an ni tih zir mite’n an lo sawite ka hre tlai khawhnu a. Hinduism tih lah chu tlai khawhnuah, kum zabi 19-na vela hman ṭan a lo ni chauh mai bawk si a. Anmahni lah Hindu tia inko hmasa lah an ni hek lo, hnam dang hoin an kohna ṭawngkam mai mai an putzui tak niawmin kan zir lehnghal a; Muslim lal hmasahote kha a bultumtu, Hindu-ho tia lo ko hmasatute an ni awm e. Yoga pawh keini hriat ve hma hian an lo pal sil fe ta ve ang. Taksa tan pawh ṭha tak tak lo se hei chen an ti peih bik nang. Chu ai maha an tei rei peihna chhan tur chu an pathian Brahman nen inzawmna neih theihna tura thil pawimawh tak a nih avang hian an bansan mai mai dawn lo tih hi a chiang reng mai. Hriselna atan alo ṭha tel dawn bawk nen help hlang anni tan chuan a ni dawn asin!

Keini, Kristiante pawh nun Krista neitu chuan thih pawh hlawkna kan ti a, kan thla a muang em em a nih hi. Thih hnuah vanram chan tur kan thlir vauh vauh mai bawk si a, rangkachak tual kan han mitthla a, kan zai tan tan mai a nih hi maw. Midang hre lo hrilh pawh kan bang thei lo a nih hi. Anni pawh Yoga ṭhatna an lo sawi over ta deuh a nih pawhin hawh u, i nuih tawp ang u! Kristian kan nia kan ti ve dawn lo tih mai hi a tawk viau.

Kum engtia rei nge ka hre ta bik lo a! Bible-a khawvel leh a chhunga thil awm Pathianin a lo siam hun chhung leh a rei zawng hi hria kan awm lo chu a nih hi, rin thu mai lo chu. Pathianin engkim awmze nei vekin a lo siam a, boruak, tui, chaw leh thil engkim mai kan mamawh chu kan chhehvela kan hmuh mai theih turin a lo ruahman vek bawk a. Chu’ng chu kan hriselna nena inkaihhnawih vekin a lo duang lawk vek bawk a ni. Mihring taksa chu tihrawl hlawm mai ni lovin tui zaa 70 vel zet awmin a lo siam reng a, tichuan Yoga ti emaw, ti lo emaw pawh nise tui thianghlim pangngai taka in chu kan taksa tan a pawimawh em em a lo ni a, ni tin litre 3-4 tal in chu kan taksa tan a ṭul hle a ni. Yoga ti pawhin tui pangngai taka a in loh chuan awmzia a awm chuang lo a ni. Kan taksa hian chaw ṭha a mamawh a, thil ṭha lo leh ruih theih thilte erawh chu a haw hle. Yoga ti a, zu heh em em tho te, ruihtheih thila fihlim chuang lo chu tlaivar zak zak pawhin in elh kual vel mah se a sawt mawh ngawt ang. Mithiamte’n an sawi dik em em bawk si chu mut huna mut a (rei tak tak men loh), thawh hun pangngaia thawha (zing thawh hma), kea minute 15 aia tlem lo kal ṭhinte hi dam reina thuruk an ti hial asin. Bible-ah pawh kan hmua Pathianin chawlh hahdam nan zan te a siam a ni lawm ni. Kan taksa pawh hi ‘Thlarau Thianghlim in’ a ni tih a ni a, tihkhawloh a phal reng reng lo asin. Kan pumahte hian duh duh thun luh a, kan châk zawng apiang ei zel, hmuam zel, zuk zel, in zel mai te hi kan sim a va ṭha em! Yoga aiin a pawimawh daih zawk asin.

A tawp nana ka sawi duh chu, Yoga hi hrisel nan a ṭha a, natna a tidam thei tih hi kan pawm dawn a nih chuan chumi hmain hei hi tihmasa turin ka rawn duh che a ni. Nun dan hrisel neih tum la, ei leh inah fimkhur la, ruihtheih thil lakah fihlim tum la, mut hun leh thawh hun pangngai vawng ṭha la, tui in ṭha la; ni khatah hian no li in loh chang pawh i ngah lo maw? Vawiin aṭang chuan i tui in zat kha han chhut chhin teh le. Ni khatah no 8 em pawh i in lo a nih chuan Yoga ni lovin tui thianghlim i inchhawp dawn nia. I zunte kha a eng sur lo maw? Thei leh thlai ei tam la, kar khatah thei thur ei miah loh changte i nei em? Zuan vak vak leh inkhelhte i ti ve thei lo a nih pawhin zing tin kein minute 15 aia tlem lo kal ṭhin la, kal mai mai pawh nise a pawi lo. Yoga tih aiin in i thlen ve leh Bible tlem pawh nise han chhiar ta la, chang khat chauh pawh a pawi lo. Chhunah i thil tihnaah mi rel mai mai lo turin inveng bawk la. Kum chanve ka tiam ang che, Yoga i sawi leh tawh kher lo ang! Yoga tih loha i lungawi thei ngang lo a nih chuan a chunga ka sawi ang hi i zawm chuan loh chuan Yoga hrisel lo chi tichhuaktu i ni mai ang. Bihar Chief Minister Nitish Kumar a pawh hian Yoga a tih ṭhin thu a sawi a, mahse ani pawhin zu nena chawhpawlh tho chuan awmzia a nei lo, a ti ve tho nia.

- Lalduhsaka Saza

Rengdil, Mamit District.