Written by
Rualkhuma Hmar

Power-a kan intodelh lo hi engineer mawh nge politician?

UT kan nih aṭangin kum 44 a ni ta a, hmasawnna kawng tam tak atana pawimawh em em power-ah kan la intodelh lo hi thil veiawm berte zinga mi a ni.

Power & Electricity De-part--ment hotute ka zawhin kei--mah-niin Power MW 30 pawh kan la siam chhuak lo an ti a. Hetihlai hian Tuikhuah aṭang ngawt pawhin Mizoram-ah Power MW 3000 a siam chhuah theih an ti a.

Ni zung chakna leh thli hmangin tam tak a siam chhuah theih bawk a. Heti chunga Power MW 30 em pawh kan siam chhuak thei lo hi chu hnam ang pawhin a zahthlak hle a ni. PC kum 5 a sorkar tawh a, MNF kum 10 a sorkar tawh a, Congress kum 24 a sorkar tawh bawk a, heng party hruaitute hian mawh an phur thei hle a ni. A lal reiin an phur nasa deuh a ni mai.

Mipuite lahin bill sang tak chawia zanah kan en ve ve chuan kan lawm tawk hle a, industry leh khawl hmanga hmasawnna tak tak thawk tura power kan mamawhzia kan chhut thleng pha lo. Ram hmasawnna atana a hnukpui ber (essential infras-tructure) a nih dante hi kan thla-hlel pha meuh lo.

Factory ṭha ber pawh electricity tel lo chuan engmah a ni lo. Khawvel ram dangte nena inbe pawp tur leh thawkho turin power a pawimawh ber. Sumdawnna leh hmasawnna tinreng hi inbiak pawhna chen-in Power-ah a innghat a ni.

Heng - bus, train, thlawh-theihna, lawng, airports kawng ṭha, truck te, efficient check-point-te hi power-ah an innghat vek a ni.

Telephone-a inbiakna, inter-net connections, satellite, mo-bile phone-te leh a dang tam tak te hi power-ah a innghat vek bawk.

Ramin hma a sawn tak tak dawn chuan sorkar-in power & electricity hi mamawh tawk a siam chhuak thei tur a ni.

Power-a intodelh lo state or ram chuan hma a sawn thei lo. Electric a awm loh chuan technology hian awmzia a nei thei lo.

Nun dan a changkang zel a, power mamawhna hi a sang tual tual a ni. India mipui hi tunah chuan tluk leh dingawn khat aiin kan tam tawh (1210,193,422). Mizoram pawh 1,091,014 aiin kan tam tawh. India hian kum tin KWH 7500 Billion a mamawh. Power-a kan intodelh lo hi industry lama hmasawnna daltu lian ber a ni.

Lungalhthei hmanga power siam chhuah hi kan ring nasa, coal hman avang hian boruak chhia 10000 million ton a chhuak reng ve thung.

Tuikhuah hmanga power siam hi India ah 1897 khan Dar-jeeling-ah ṭan a ni. Tata com-pany-in 1910 ah bul an
ṭan tawh avangin hydroelectric power hi an ngaihtuah a. Mumbai khawpuiah power an mamawhzia hriain Tata-te chhung hian an bei ta a ni.

Heng Damodar Valley, Bhakra Nangal Hirakud leh Nagarjunasagar-te hi tuikhuah aṭanga power siam chhuahna lian deuh an ni.

Keini chuan Loktak leh Barapani-te kan hre lar hle a, an power siam chhuah chu a tam lem lo. Thingtlang khua atan chuan non-conventional energy an tih mai, biomass, thli leh solar energy te hi Mizoramah tam tak siam chhuah theih a ni a, kan hruaituten an sawi ve ṭhin tak na a, a taka hmalakna a chau hle.

India rama kawlphetha lama intodelh turin thil pathum mithiamten an sawi chu:-

1) Thermal leh hydroelectricity uar nise.

2) Nuclear energy leh thli leh nizung chakna hman ṭang-kai.

3) Eng kan neih sem rual
ṭhat leh a theih chin china inrenchem a ni.

Sawi leh sawi hnu, Mizoram tana ṭha ber chu tuikhuah hmanga power siam chhuah a ni a, lui khuah tur lah kan nei ṭha. Tuna kan hruaitute hi chuan an tlin lo a ni. Dem leh sawisel tur pawh a awm lo. Kan ramah mithiam Ph.D. kan nei ṭeuh tawh a, Central Service officer lian pui pui kan ngah tawh tehreng nen, engineer lah za tel teh meuh kan nei a. He ti chunga kan la siam chhuak thei lo hi chu kan mithiam leh officer lian pui pui nuaih tel thla tina hlawh la theite tan chuan chona lian tak a va ni em!

Phai ramah ka khawsa ve ngai lova, thlawhtheihnaa zin ve ṭum hian Airport terminal building hi ka en ngun hle a, a ropui khat viau a ni. Vellore leh Bengaluru inkara kawng pangngai chunga kawng lian tak mai km 8 ngawt mai an siam dante khu a awhawm ngawt mai.

Tlawng lei, pa sawia chil-chhak phak lek kan dawh zo hlei thei lote hi a ho ngawt mai. Mizo pa engineer kan ngah tehreng nen, an thiam lo nge an peih lo, nge chung lamah politician daltu an awm en ni zawk? Thuneitute tan lo chuan lo inrawlh vena chi lah a ni si lo. Kan ram hruaitute leh kan engineer rualte hian tun ai hian mi state aṭangtein han zir leh deuh hlek sela Mizo hnam tan a ṭangkai ang.

- Rualkhuma Hmar