ṬAWNG LEH HRINGNUN INZAWM
Ṭawng chu ngaihtuahna leh thil tih inhriattawn theihna hmanraw pawimawh tak a ni. A ri emaw ri lo pawhin chetzia leh zaizir leh hmui phun aṭanga inbiak theihna a awm bawk a. Ramsa, ran leh fanghmir thlengin inbiak dan kawng hrang an nei vek a. Tuna kan sawi tum chu mihringin thumal hrang hrang, a indawt dan dik taka dah zawm leh sawi ri inbiak pawhna hi a ni.
A thluk aṭangin leh, a thluk leh aw ki san leh hniamin mi beng leh rilruah awmze hrang a kawk thei bawk. Leisen pa leh Senvon pain Senvon thlawhhmaa an kal a, Lo hnim deuh maia an kal laiin. "Hei hi tu lo nge?" tiin Leisen pa chuan a zawt a. Ani chuan , "Ela pa lo a nih hi," a han ti a. Ela pa chu an hmuh lovin hlo a lo thlo va. A thin a rim a. "A thluk a dik lo, min hmusit," tiin a ang ta a. Thu dik ni si awmze dang neiin a thluk thei a ni“ A hmasa berin, ṭawng lo chhuahna han ngaihtuah hian Adama khan eng ṭawng nge a hman ang? Scientist-te chuan Adama te nupa ṭawng boruakah an zawng a, ṭawng chi a tam lutuka an hre hrang thei lo niin an sawi ṭhin. Boruakah hian kan ṭawng hi a bo lo. A ruka kan sawi hi kan beng bulah an la tlangaupui dawn a ni.
Eng pawh ni se, ṭawng hi tu siam leh phuah nge ni ang, tih hi ngaihruat thiam a harsa a. Phuahtu bik hriat a ni lo; hman tam vanga ṭawng lo ni mai a ni. Pathianin mihringah hian thil thar zawn chhuah theihna, ngaihruat thiamna a pe a; an mamawh a pung chho ang zelin ṭawng a lo pung ta a ni. Ramsa hming pawh Adaman a phuahsak tih kan hmu a (Gen.2:19). Adama huna la piang lo ramsa hming kan phuah hnem tawh viau ang. Nova hun thleng pawh khan ṭawng hrang a la piang lo ni awm tak a ni; a chhan chu Babel in sang sak lai aṭanga ṭawng tihdanglamsak an nih avangin. Nimroda’n, Pathian duh loh zawngin, hmingthan nan leh intihropui nan in sang a sa a, ṭawng dang a lo pian phah ta a ni.
An ṭawng a danglam mai bakah an ṭawng hmasa pawh an theihnghilh niin a lang; an inbe pawh thei ta lo si a. Ṭawng a dang takah chuan in sak an chhunzawm thei ta lo a, awm darh a chawh ta a ni. Heta ṭang hian hnam inpumkhat nan ṭawng hi a pawimawhzia a lang chiang hle.
Ram leh hnam inpumkhat nan thil ṭul tam tak awm mah se, thil ṭul ber zinga hmaih theih hauh lo chu ṭawng hi a ni. Hnam culture khaidingtu ber chu ṭawng hi a ni a. Hmar culture sawituin, hmarho zingah vai ṭawngin sawi ta se la, ani chu Hmar ni bawk si se, a thu sawi chuan a buk a ṭhelh vek tawh a ni. A thu sawiin mi thinlung a hneh thei tawh lo, sawi lo nen thuhmun a ni. “Ṭawng awmzia chhui mite (Linguists) chuan khawvela ṭawng te hi hlawm thum lekin an khai khawm a. Mizo ṭawng hi Indo Tibeto Burman peng zingah dah a ni. Hemi peng pakhat hmang ve Meitei nen kan inbe thei chuang lo. Hman deuh tawh aṭang khan Mizo ṭawng buaipuiin Seminar-te kan huaihawt ṭhin. Media chi hrang hrangah ziak zawm leh zawm loh tur chanchin buahte kan chhuah reng a, a lawmawm a. Heng avang hian ṭawng lam dan inṭawm atan RP (Right Pronunciation) leh a thluk, Synonym leh antonym chhinchhiahna te a lem thlengin English te chuan an nei a. Mizo ṭawng pawhin a mamawh avangin a lawmawm hle.
Seminar zawhin kan hruaitu kan lenchilh a. “Vawiin ni” hi Mizo ṭawng a ni lo, hman loh a ṭha, tih kha a dik dawn em ni? Pu Buanga Dictionary-ah pawh a awm si a, tiin kan chhal ta a. Pu Buanga chu Mizo a ni lo, tiin min hnial ta a. Kei chuan, "A nihleh, ṭawng hi tu phuah nge?" tiin ka zawt a. Mi tam zawkin an hman aṭanga ṭawng lo piang pung a nih thu kan sawi ta a. Chuta ṭang chuan Mizo Ṭawng Dictionary hi a phek tlem zawngin chhut kan tum ang tih ka hlau ta hle a. English Dictionary chu vawiinah hralh theihin lo chhuak se, thumal 100 velin, a bua dah/khung hman loh a pung hman zel, an ti a. Ni tinin thumal tam tak a piang zel a nih chu. Sap ṭawng aṭanga kan lak Passive voice pawh hi kan ṭawng hauhsakna belhchhahtu a ni. “Isua chu mantirin a awm a” tih leh “Sipaiten Isua an man a” tih chu thuhmun a ni lo. A hmasa hi Isua tuarna, khawngaihthlakzia sawi uarna a ni a, a hnuhnung zawk hi Sorkar thuneitu nun rawnzia sawi uarna lam a kawk a ni.
“National Language, Hnam tin huapzo ṭawng hian hnam inpumkhatna a siam ṭhin. English pawh hi ṭawng pahnih - Angle leh Saxon ṭawng a ni a. Britanica Encyclopadia ziak dan chuan, France hovin Britain an run a, a awp lai 1066 A.D. aṭang khan Norman lalten anmahni ṭawng hmangin ro an rel a. English-ah France ṭawng tam tak an seng lut a, English chu a hausa ta a. Ziaktu mi chi hrang hrangin anmahnia ṭawng an senglut zel a, Japan ṭawng Tsunami pawh English thumal a ni ta mai a. France, Latin, Greek, Persia etc. seng luh a ni a. Hman deuh khan magazine pakhat, America aṭanga an rawn thawn ka chhiar a. Christmas report pakhatah chuan ‘Sizo’ tih hi ka hmu a, Mizo ṭawng chuan Sihneh a ni a, Sap ṭawnga ziah telh a ni a, Dictionary-ah khung se Sap ṭawng thumal a ni mai ang.
Mizo pawhin thumal za tam tak English aṭangin kan ṭawngah kan seng lut a, a ṭul lo thlengin English-a sawi/dah ṭalh kan tum a. Tumahin Mizo ṭawng a ni lo kan ti ngai lem lo. Mizo hnahthlak ṭawng, piputen an lo seng luh bak chu Mizo ṭawng ni lo kan ti zel ta mai a. Mizoram khawchhak lamah leh hmar lamah Hmar, chhim lamah Pawi leh Lakher an awm a, khawpui lamah kan infin leh a. Thil hming leh thing leh ramhmul hming kan inṭawm a. Hla thu leh hlado kan inṭawm bawk a. Pi leh pute hun aṭanga lo piang bak chu tihpun nachang hria kan awm loh mai hlauhawm tak a ni. Chung ai mah chan tihtlem kan tum ta zawk mah a. “Hindi pawh hi
ṭawng chi nga 5 aṭanga lo piang a ni a. Eg. Kanada, Prakrit, Urdu, Sangskrit etc. Mimal duh dan emaw, Committee emawin a siam a ni lo va, ziaktute rilru zau leh zau loh azira lo piang a ni zawk. Hnam chi hrang hrang hian ṭawng kan nei hrang ṭhin. Chungte damna tur common Language (National) neih a ṭul ṭhin. Naga-ho chuan ṭawng inṭawm atan anmahni ṭawng ni miah lo, Assamese ṭawng aṭangin anmahni ṭawng belhin Common Language an nei a, an him dam hle a. Heng siam tur hian ṭawng ziak thiamte an ṭangkai ṭhin.
Tunlai ṭhangthar hian ṭawng hi kan chhui thui lo deuh emaw ni aw ka ti ṭhin. Mizo ṭawng hi Duhlian ṭawng emaw kan ti ta mai a. Mizoram khawchhak tlangdung khi Hmar hnam chi hrang hrang tamna a ni a. An khaw hmingah an pa hnam hming an hmang deuh zel a. Thu leh hla tam tak an hnutchhiah a, sakhaw lamah thu leh hla ngah, bawh hla thlenga hla thu ngah an ni a. Sikpui hla ngawt pawh chi sarih lai an nei. Khaw khata cheng leh inṭhenawm chuan thing leh ramsa hming pawh kan inṭawm vek a, ṭawngah pawh kan in-copy vek a, a thluk tlemin a danglam deuh chauh a ni. Chuti ang bawkin chhim lamah Pawi an tam a, chhim lam Mizo ṭawng leh hmar lam Mizo ṭawng a inang lo va, thil hming pawh dang deuh hlek pawh a awm. Hlado lamah Pawi ṭawng kan hmang a, Hmar ṭawng kan hman ‘ngír’(ding), 'lúngríl' tih pawh hla thuah kan bel a, sial an ngir tiin. Pheikhairual (phei chu mal tê hi a ni), pheisen ral (Sipai huaisen), Fák (ei) tih pawh a hmanna dang kan siam rem a, inthawina hla pawh sawi sen loh a awm. Kan pi pu, pu lehte hun aṭanga chengho, ṭawng inṭawm tam tak kan hman hnuin hnam pakhat ṭawnga intuam dam tum ai chuan common language ziak mite hian siam kan tum tur a ni. English chu a thiam tam apiangin Dictionary an nei tamin, an nei chhah mai a ni. Hnam tin hian thumal zathum tal, an hman lar zual thawh se, Dictionary-ah khung ni thei se kan ṭawng a hausak phah ang a, hnam inpumkhatna lamah ke min pentir zel ang. Tunah chuan Zo hnahthlak ṭawng thumal pakhat te pawh Mizo ṭawng a ni lo tiin kan buai phili a. English thumal za chuang kan hman pawhin Mizo ṭawng a ni lo kan ti phal lo. Thliarkar zim tê, ṭawng dang ziarang man pha lo niin miten min hmu dah ang e. A mawlmang ber pawh hi a hawiharh ber a nih theih tih hi mahni inen a ṭha ang.
Hmanlai ṭawng upa kan zir leh kan thawnthu pawh thuhmun vek, ṭawng thumal inṭawm hi tu phuah te nge an nih? Pawi, Hmar nge Duhliana? A phuahtu pawh kan hriat loh ṭawng hi mahni lam hawia pawh kur ngawt ai chuan intihneitu ṭheuh dan rel a hun ka ti a ni. Pu L.Keivom thu ziaka Zohnahthlak ṭawng hrang a zeh tel ang hian, Mizo hnam peng hrang hrangte hian kan thu hman lar deuh deuh thumal 300, 400 tal chu kan Mizo Dictionary-ah hian khung tel se a van ṭha dawn em! Tu huat thu ni suh se, hnam hrang hrang leh ṭawng hrang hrangte hian Sap ṭawng kan lam rik dan a inang lo a, tumah an inhmusitin an insawisel ngai lo. Biak in pakhatah chuan ṭawng thlukah inhnialna a thleng a. An Pastor chuan, “A thluka kan buai dawn chuan kan biak inah hian thu ka sawi thei lovang," tiin a ṭhelh mit ta hram a. Kal dan tawk thiam i zir ang u hmiang.