Mizoram politics leh kohhran
Politics chu, ‘Fing tak leh hmangchang hre taka ram inrelbawlna’ tiin JF Dictionary chuan a hrilhfiah a. Mizo lalte khan fing tak leh remhre takin mipui an lo awp khawm a; val upate’n zawlbuk ṭhutin, ram leh khawtlang venhim kawngah mawh an phur a. Pa valai leh tlangval rual kha sipai (security force) angin an zirtir (trained) a, an theih anga hriamhrei ṭhain an thuam a. Lal hote’n an tum ber chu ei leh ina intodelh a, an khua leh tuite fel taka rorelsak leh ralmuang taka an awm theih nan misual leh ramsa laka venhim a ni. Bengkhuaia leh a pasalṭhate’n Cachar thingpui huan manager Dr James Winchester an thah chhan pawh kha, a lu lak duh vang ni lovin, an ram zauhna leh venhim an duhna avang niin a lang.
Chhiat leh ṭhat dan, phungthlûkna leh puithûna thufing an puah khawm a; lal chhungkua ei tur buh chhun sa chhiah fel takin an siam a. Sakhuana lamah inthawina leh a khawihtu bâwlpu an ruat a. Hnam incheina (traditional dress) leh hnam ro hlu vawnhim lamah te, kût ni hman dan te, thangchhuah dan te, lal bâwiha luh dan te, retheite khai chhuahna tlawmngaihna dan te, huaisen leh pasalṭha chawimawina dan te, inneihna leh inthenna dan (marital law) thlengin an lo siam a. Lal fing leh huaisen apiang an lianin an ropui a; Mizo lal politics kha a lo felfai em em a ni.
Kum 1946-ah Mizo lal ram politics chu Mizo Union politics-in a rawn hneh a; January 12, 1974-ah Mizo Union party chu Congress party-in a dawlh a. Kum 1947-ah Zalen party ‘United Mizo Freedom Organization’ lo piangin a zuih ral. Kum 1950-ah chhim lam politics Tribal Union a ding a, PL Regional Council an neih rualin a tawp. Kum 1961-ah Mizo National Front a lo piang a; July 1, 1974-ah Human Rights Committee chu Mizoram People’s Conference tia thlak a ni. Party dang neuh neuh lo piangin an zuih ral zel a; kum 2018-ah Mizoram People’s Movement Party (ZPM) a lo piang a, tunah hian sorkarna fawng an vuan mek a ni.
Mizoram politics kal sualna
Mizo Union din chhan kha ram siam ṭhatna ai mahin lal bân duhna kha a lian a; lal bân theihna tur a nih phawt chuan mipui fuihpawrha buaina siam pawh an pawisalo. Chu mai ni lovin, missionary sapte’n British crown colony-a awm tura thurâwn an pek kha huain an vau va, India sorkara lut turin mipui an vauthlêm a. Mizo Union a phel hnuah political party dang a lo piang zel a; ram rorelna dik leh ṭha siam aiin, sorkarna siam leh mahni inhai vûrna chu an tum ber a ni.
Politics chu lalna leh sum siamna (gambling) angin an khel ta sup sup mai a! Tihhlawhtlin theih hauh loh tur ‘propaganda’ siamin an tawktarh a. Bawngpui rilṭâm, a hmaa luangno ûma phûr taka thih thlenga a tlan angin, dâwt tangka sem tiam îtin, mipui kan tlan kual tawn sek a. Ni tin party office-ah dâwt leh thutak chawhpawlh thusawi ngaithlain nilengin khuangpui leh khuangtê nen kan zai a, chhang leh thingpui kan hlawh thei ṭawk a.
Chutih laiin, anni chu rilru nei rânin lehlam ruamah a sa ṭha an lo insem thung. Term khat lek minister leh MLA an nih chhungin in leh lo, sum leh pai an inla ngah diam hman a. Mipui erawh mangangin party hrang hrangah kan inlet tawn chhên a, engmah tak tak kan ni thei chuang lo. Kan ram tichhetu chu politician lem chang hote hi an ni. Party-ah a tlatlum leh hnarkaitu an nih miau avangin an chhiatna lai ber pawh thup an la ngai lawi a. Chuvangin, mipuite’n party politics-ah hian tel dan tâwk kan thiam a hun ta a; politician hote hi fiah taka en chungin, roreltu ṭha kan thlan a hun ta a ni. Tunah hian, ‘Kalphung thar mipui sorkar’ inti ngam sorkar kan nei a; mipui hnena an thutiam kha an tipuitling ang em? Ṭawngṭaipui chungin duhsakna nen kan thlir mek a ni.
Mizoram kohhran
January 27, 1971-ah Bengkhuaia leh a hote’n Alexjandrapore, Cachar district thingpui huan manager Dr James Winchester an that a, a fanu Mary Winchester salah an man a. Chu chuan Welsh ram missionary-te thlarau a chawk tho va; January 11, 1884-ah Rev. Herbert Lorrain (Pu Buanga) leh Rev. Frederic William Savidge (Sap Upa) Mizoramah an lo lut a. Kum 4 chhungin ziak leh chhiar min zirtir a, zirlaibu siamin Bible an letling a. Baptist kohhran mi an ni chungin kum 4 chhung khan Baptist kohhran an din lo. Ringtu siam hna chiah an thawk a, ‘Kohhran tak’ (body of Christ) chiah an din a ni. Kum 4 hnuah anmahni tirtu Aborgines Misionary Society chuan an châwmna an tihtawp tak avangin Pu Buanga leh Sap Upa chuan Mizoram an chhuahsan a, a hnu deuhah rawn lut lehin, chhim lam Serkawn an ṭhut a, Baptist kohhran an lo din ta a. Mizoram hmar lamah Welsh missionary Rev. DE Jones (Zosaphluia) a lo chhuak a, Mission Veng, Aizawl ṭhutin, Mizoram Presbyterian Kohhran a rawn din ve ta bawk a ni.
Kohhran kalsualna
April 4, 1906-ah Mizoramah harhna a lo thleng a, harhna hian min chên chilh reng tih theih a ni. Kohhran member kan pung a, thilpekah hma kan sawn a; chutih rualin, thu leh hla dawng thar an pung. Missionary sap leh upa ho lah chu an hmuh chin leh thlen chinah an inbengbel tlut mai si a. A lehlamah, harhna ze nawi leh maksak a rawn tla ve a; zawlnei rawngkai thupuang leh danglam taka taksa chetna a lo tla a, ṭawnghriatlohva ṭawngte an lo awm ta nawk mai.
Hetah tak hian a ni, kohhran hruaitute pawimawhna a lo lan tak ni; an hriat phak loh te, an chan phak loh chang apiang kalsuala puhin an khak a, an zilh a, an thunun a. Kohhran aṭanga hnawhchhuah mai duhtawk lovin, ram pawnah an hnawtchhuak ta hial a. Pawl chhuak ho tiin an deusawh a, an thu leh hla ngaithla apiang an zilhhau zui zel a; tichuan, kohhran hrang hrang an lo piang ta zawih zawih mai a! Heti taka kohhran hrang lo pian chhuahnaah hian a mawhphurtu ber chu khang huna Presbyterian Kohhran leh Baptist Kohhran puipate kha an ni ang. Chu chu anmahni pawhin an pawmin ka hria; hruai kir lehna kum meuh puangin ngaihdam an dil hial a ni lawm ni kha. Mahse, hruai kir theih tawk awm rualin, kohhran inphun nghet laklawh kirsan meuh tur chuan thil theih loh a lo ni tawh si a.
Engpawhnisela, tui baw hnu a ruh theih loh a nih pawhin, miin a duhna kohhran a lo zawm ve a nih chuan tu mah inhaw lova mahni awmna kohhrana rinawm taka awm dial dial tur ni awm tak kan nih laiin, kan insawichhia a, thurin kan insualtir a, hremhmunah kan inpaih lut thul. Tih dan hmanga kan inbeih laiin, Pathian thu chuan “Ani chuan kan thiltihte ang ni lovin, ama ruat leh khawngaihna ang zawkin min chhandam a, kohna thianghlimin min ko bawk a; chu khawngaihna chu leilung pian hmanin Krista Isuaah chuan min pek a ni tawh,” a lo ti diam mai si a (2 Tim 1:9). Lal Isua’n, lehkhaziaktute leh pharisaite hnenah, “Vervekte u, in chung a pik e, vanram kawng chu mite inkhârsak si ṭhin; nangni lah in lut duh si lo va,” (Matthaia 23:13) a tih ang kha kan lo ni ve hlauh palh ang e.
Vanram kan kaina tur hmanrua chu kohhran serh leh sâng tihdik aiin, Isua Krista thisenin Pa thinlunga kan sual man bat min tlaksakna leh, kan mihring hlui (sualpu taksa) krawsa min lo khenbeh tawhna chauh hi a ni. Kan awmna kohhran pawl hming hi chu kan thih rualin thlânah kan vui tel nghal a; thi ve thei lo Krista taksa (kohhran) chiah hi vanrama lawn tur chin chu a ni.
A pawimawh ber chu, ‘Tun dam lai ngeia chhandam nih inhriat leh Krista chu keimahah a nung reng’ tih hriat chian a ni. “Ngaiteh, unaute inngeih dial diala awm khawm hi a va ṭhain a va nuam em! Lua hriak hlu tak, khabe hmula luang thla, Arona khabe hmul ngeia luang thla, a kawrfual hmawra luang thla ang chu a ni. Hermon daifim, Zion tlangtea tla ṭhin ang hi a ni a; chutah chuan, Lalpan malsawma thu a thlung a, kumkhuaa nunna tur chu,” (Sam 133:1-3)
- Major J. Thanruma