Mizoram – Mizo tan (McCall thuziak thlirna êng aṭangin)
Bawrhsap MacDonald khan, “Politics hi chem hriam tak ang a ni a, in hman thiam loh chuan nangmahni in la intinâ ang” tih thu a lo sawi daih tawh a. Kum 1946-a Mizo political party ding hmasa ber Mizo Union khan MacDonald thusawi hi a rawn nemnghet nghal a ni. British empiricist John Locke-a iangin tawnhriat (experience) hi kan thil hriatna hnar ṭha ber a nih tlat avangin, hnam upa zawk leh tawnhriat lo nei nasa tawh zawkin an sawi hi chu zaah za dik diak diak lo mah se la, a buk ṭhelha ṭhelh tawp hi chu thil awm khât tak a ni zawk ang. Nu leh pa leh zirtirtute’n naupang an zirtirna kawngah hian a chiang reng mai. Tawnhriat nei tam zawkin an sawi hi chu naupang leh rawlthar lungmawl zawkin lo ngaihsan loh ngawt chi a ni lo; a chhan chu a thu khan tawnhriat avanga thu dik leh thu tak a pai tel tlat tawh vang a ni.
December 17, 1936-a chhuak Mizo leh Vai Chanchinbuah khan McCall-a chuan ‘Mizo ram, Mizo tan’ tih thupui a ziak a; Mizo historian B. Lalthangliana rilru khawihtu pawh a ni. Chutah chuan hetiang deuh hian, a ziak ang ngau ngau ni chiah lovin han tarlang (paraphrase) ta ila: “Mizo ram hi Mizo ta a nih avangin sawrkarin Mizo rama vai lo luh leh awmhmun khuar a duh lo va, chutih mek lai chuan Mizo zawkin vai ho lo luh theihna tur an dilsak fo zawk ṭhin nia! Tih tur awm tawh phawt chu Mizovin tih tum se la, vai ho hi sumdawng emaw, thil lei tur emaw a an lo kal chuan a sang telin an lo lut ang a, Mizo humhalh nikhua a tlai ang. Mizo ngeiin hna thawhna tur siam chawp rawh se,” tiin a ziak a ni. He thuziak hi awptu thusawi mah ni se, postcolonial tarmit aṭanga thlir lovin, kan hnam tana a ṭhatna ngau ngau lam kan thluk chuan a lo sawi dik hle tih a hmuh theih.
Ram hmangaih kan zir a ngai
Tunlai hian Mizo zinga kan mi vengva hovin tihpui nikhuaa an sawi tel fo chu, “Ṭhangtharte hian ram leh hnam hmangaihna i nei thar ang u,” tih hi a ni a; thu tling, thu pawimawh tâwpkhâwk a ni. Democracy, socialism, totalitarianism, a eng ‘cy leh ‘ism pawh lo ni se la, ram hi ram anga a dinchhuah theihna pawimawh ber pakhat chu a veitu leh hmangaih tlattu an awm hian a ni. An politics kalphung chu eng pawh ni se, Cuba hmangaihtu Fidel Castro leh Che Guevara te avanga Cuba khu vawiin thlenga la kal thei a ni a. Bangladesh PM Sheikh Hasina pawh nawr chhuah ni mah se la, a sûlhnu (legacy) erawhin Bangladesh-ah nghawng a nei reng tawh ang.
Chutiang zelin Mahatma Ghandhi, Netaji, etc te ho ram hmangaihna avanga India pawh hian vawiin hmel hmu thei kan lo ni. Kan pipute khan tuna kan chenna hi an tu leh fate tan lo valhin, lo humhim ngat lo se zawng Tripura, Bangladesh leh Myanmar ramri hrûl chêp tê têah hian Mizo hnam hi zahawmna nei hauh lovin kan inbâwk fir fer lo vang tih hi tu nge sawi thei?
Tunlai ṭhangtharin an tum ber pakhat chu zirna/hnathawhnaa hlawhtlin a, chhungkaw din a, nuamsa zawka khawsak hi a ni tlangpui a; chu chu mihring tungchho tih tur pawh a ni reng a ni. Amaherawhchu, chung zawng zawng hlawhtlin theihna chu ram inrelbawl danah a innghat tlat a, ram ber a chhiat miau chuan kan suangtuahna mawi leh ropui tak takte hi meikhu zâm ral ang lek a ni thei reng a ni. Mahni hmakhua chauh ngai a, ram hmangaihna kan zir tel si loh chuan ‘mithiam hlauhawm’ kan inchher chhuak dawn tihna a ni thei ang. Mahni ngei ram tana inphal si lo va, ‘Zawhte chu tu nge ṭhi awrhtir ta ang,’ ti zawng veka ram kan thlir a nih chuan kan ram hian hnungtawlh leh chhiat lam a pan zel ang. Ram hmangaih tur hian political party-a inziah luh kher a ngai lo va, democracy ramah hian ‘Ka phak tawkah ka theihna sang ber kan ram tan’ tia ke kan pênna zelah hian ram nuam leh hrisel zawk kan siam mai dawn a lo ni. Save the Riparian Movement hian a ti chiang viau âwm e.
Kan mi hmasate’n ram an hmangaih
Kan mi hmasa–RD Leta, Buchhawna, Kaphleia leh C Ṭhuamluaia, etc ho khan zirlai leh ṭhalai an nih lai aṭang tawhin ram hmangaihna an lo nei thûk hle hlawm a; an theihna ṭha ber Zoram tan an lo sâwr chhuak tawh hlawm a ni. Ngawr (TB) vei chungin Mizo tana thuziak hlu takte min hnutchhiah a, Mizo bazarte sual chhuakin, Mizovin Mizo subject ngei sikula kan lo zir ve theihna tur atante thâ leh zung an lo sêng a ni. Lunglei Dubhi Mual ni ṭhin pawh hi ram hmangaihtute hmalakna avanga SDO BW Roy-a’n mipui hnena a hlan tak kha a ni a; Lammualte pawh hi engtin zel ni ang maw?
Chutiang zelin kan politician hmasa ho Ch. Saprawnga, R Vanlawma, HK Bawichhuaka, etc autobiography/biography aṭang pawh hian ram hmangaihna leh veina an neihzia a hmuh theih tlat. Kum 1966 rambuai laia remna leh muanna zawnga thih leh dam inkara palai hna thawktu ‘Chaichim mitdel pathum’ tia hming lem A Thanglura’n a phuahsak Rev.Dr. Zairema, Rev.Dr. HS Luaia leh Rev.Dr. Lalngurauva te kha an va han hlu em! An beisei ang diak diak khan thil thleng vek lo mah se la, ram hi Pathian ta a ni tih rilru pu a, ram hmangaihna nena an pên chhuak kha a hlu tak zet a, nghilh ni a awm lo vang.
Kan pipute’n lu chum, bán chum huama an vai ên sa rama piang leh seiliante hian ram neih hlutna leh zalenna hlutziate hi kan hre thiam tawk ta lo fo! Mizoram khawpui lailia cheng ṭhangtharte phei chuan he rilru hi an pu pha lo leh zual ni hian a hriat. Khawvel khawi hmunah pawh kal ila, “Eng hnam nge i nih?” tih leh “Khawi aṭanga lo kal nge i nih?” tih hi kan zawhna dawn tam ber tur a ni zel ang. Hnam leh nihna bik (identity) nei mang lo mihring nih hrehawm turziate hi i hrethiam mawlh ang u. Hnam hmangaih nachang hriat loh hi a zahthlak mai ni lovin a âtthlak a, hnama min siamtu leh dintu Pathian zah lohna a ni thei.
Ram humhalh
Eng ram pawh hian budget-a an sum dah tamna ber chu venhimna (defense) lam hi a ni deuh zel nia! Internet lama a lan dan chuan, kum 2024-a Indian Defence budget chu US dollar tlunglehdingawn 75 vel daih a ni. Tu ram mah hian mahni ram ft. 1 lek chân pawh an duh ngai lo; a chhan chu ram hi a hlu a, nihna bik leh zahawmna min petu a ni tlat. Ram humhim nan sum tam tak sen pawh a ṭul ṭhin rêng a ni.
Keini tribal-te tan lek phei chuan leilung hi kan nu a ni a, kan mamawh engkim min petu a ni. Tlang leh ruam, kan luite chenin an hming kan sa a, chu chuan kan nihna ril (identity) a siam chawpchilh nghal a. Leilung leh nungcha (nature) nena kan inzawmna thûkzia chu kan thawnthu te, hlate chen hian a hril vek a ni. Chemtatrawta, Thlanrawkpa Khuangchawi, Mauruangi, etc thawnthu kan en chuan nungchate leh leilung hian a lailum an chang zar zar ṭhin. Ṭântlang leh Rihdil hming lam rik a nihte hian Sap pa/Korean pa lunglen a kai tho ve ngai lo va, Mizote ngei hi a lungleng ṭhinate chu kan ni.
Vawiinah erawh hmasawn leh changkang intihnain kan khat zo ta. Capitalism thuthlung hmuchhuaktu ni âwm hrimin kan ram zau pui puite chu mi hausa tlemtê (bourgeoisie) kutah a lut nasa ta hle mai a, an enkawl sêng leh mang si lo. Hetiang taka mimal ram luah ngam loh leh enkawl hleih theih bawk si loh a tam tak avang hian, a bikin kan state ramri hrûla chengte ho hian an tuar nasa zual em em a ni. Kan ramria thing leh mau, nungchate hian humhalhtu leh venghimtu an neih loh avangin a kum têlin nasa takin an chereu mek. Chhim khawthlang lam han hrût ila, Tuikawi leh a chhehvel ram ṭha zawng zawng hi Mizo luahlum mang lohvin a awm mek tawh a, Vairengte lam lah Assam nen ramri-ah buai a tawp hleithei lo. Chutiang zelin, Hachhek tlangdung leh Langkaih ruama Mizoram lama thing leh mau, rawtuai leh lui sangha te, ramsa leh ramhmul damdawite chen hian tihchereu leh kutthlak a ni a; a suasam nasa ber leh leilung hausakna rût nasa ber pawh kan state ṭhenawm a mite daih an ni!
Kumpinu-in India a awp lai khan India thau sawh theih apiang a sâwk a, chêr tak, nung ṭâwk ṭâwk dinhmuna dingin India a chhuahsan a nih kha. Sashi Tharoor chuan, “British-in kum 1765-1815 inkar zawng khan kum tinin India ram hausakna Pound 1,80,00,000 hû vel a laksak ziah ang a ni,” a ti (An Era of Darkness:The British Empire in India p.11).
Kum 1853-a India-a rel kawng (railway) hmasa ber Bombay leh Thane inkara an siamte khan India leilung hausakna dâwt kangna tur hmanraw bul ṭanna a ni tih rêng ṭhenkhat chuan an ngaihtuah pha lo. Robert Clive-a India aṭanga British-a a haw hmasak ber ṭum khan India ro hlu. tunlai pawisa hlutnaa chhûtin Pound maktaduai 23 hû a hawn thla hem mai!
Vawiinah chuan khawvela inawpbeh ṭhinna hunbi kha a lo tawp ta vek a. Kum zabi 21-naah hial kan lo chuangkai ve ta a, mihring pawh kan fingin hma kan sawn ta hle mai. He hun hmasawn (advanced) tawh takah pawh kan ram leilung hausakna humhalh nachang kan hriat lo va, ram dang mite’n duh tawka kan leilung hausakna an hîp kang a, ramri an sawn kan la phal cheu a nih chuan, chu lo liama inawpbehna chhuak thar (neo-colonialism) a awm thei dawn chuang em ni?
Ram leilung fate (indigenous people) nihna humhimsak leh ṭhangthar, kan tu leh fate thlenga zahawmna nena kan nun khawchhuah zel theih nan sawrkar hian nasa leh zuala hma a lak a, ramri a ngaih pawimawh deuh deuh ṭul a. Chutiang zelin, mipui pawh hian kan theih chin chinah McCall-a thupui, ‘Mizoram–Mizo tan’ a tih hi kan tharthawh a ṭul hle ang.
- K. Lalrammawia, Zawlnuam