Written by
- Commissioner Lalkiamlova
President, Clean Aizawl City

Aizawl vawn fai leh vawn thianghlim


Kan khawpui atana Aizawl min lo thlansaktu sapho khan kawng hrang hrang ngaihtuahin an ti fuh khawp mai. A awmna hmun thuah hei ai hian laili deuh se kan ti a ni mai thei e, khawvel ram tam ber hian an ram lailiah khawpui an nei kher lo. Aizawl boruak hi a ṭha a, a mi chengte tisa pawh hi khawpui danga chengte aiin a mawi zawk an ti ṭhin. Kan hrisel zawk theih nan leh khawpui chhuanawm tak a nih theih nan te, a mi chengte pawh kan zahawm zawk theihna tur atan te, fai leh thianghlim taka vawn leh enkawl hi, kan vaia mawhphurhna a ni tih kan hriat a pawimawh. Kan hmasawnna tur ṭhenkhat, mimal leh sawrkar department-te hriat tur, hmalak nghalna atana pawimawh em em maite lo tarlang ila.

Pakhatnaah chuan, sawrkar leh mimal in sak emaw, khawlaia vantlang thil kan siam - step, footpath, side drain, vantlang chawlhbuk, kawngkam lungrem, zun in, kawng leh flyover-te a ṭha chauh ni lovin a nalhin a mawi em em tur a ni. Thil ṭha leh mawi tak maite chu tichhetu leh tihmelhemtu, tibawlhhlawhtu nih kan hreh ṭheuh. Chuvangin, sawrkar leh mimal pawhin kan thil siam reng reng, hi a ṭha leh tlo tur chauh ngaihtuah lovin, a mawi dan tur leh a nalh dan tur kan ngaihtuah tel a ṭha. Ram changkangte thil tih en ila, building leh thil an siam reng reng hi a mawi em em vek a. Kuhva eina chhâk sen duaina tur awmin a lang lo va, chinai tah maina awmin a lang hek lo. Thil eina kâwr leh bottle han paih lum maina awmin a lang bawk hek lo. An kawngpuite thleng pawhin en chiang ila, a mawi dan tur leh nalh dan tur an ngaihtuah tel zel a ni. A kual a nih chuan kual mawi, a kûl a nih pawhin kûl mawi, ruama kawng lut er chho ang chi pawh ni se, mawi leh nalh tak a ni zel a ni.

Pahnihna - a zawhna (finishing) hi uluk em em tur a ni. Mizote hi kan in sak emaw, kan thlam sak emaw pawh zawh tak tak hmaa luah mai ching hnam kan ni a. Mizo pa in sak, bang cheh loh, bang hmawr ther tan rual lohva luah chhiat ṭhakte pawh a awm ṭhin. Kan hnate chu zawh a nih chuan, felfai taka kalsan a, hmanraw hlui emaw, hman bâng emaw, a ban khur lei laihna vung emaw, kalsan neih nuaih loh ni se a ṭha ngawt ang. Ram changkangah chuan an zo a nih chuan nalh takin, khawih leh tur awm lovin, then fai ngai pawh an thian fai nghal vek zel. Hei hi kan thil siam tinrengah hian kan entawn a pawimawh khawp mai. Building, side drain, flyover, step, kawngpui kam lung rem leh thil dangte pawh contractor-in, ‘Ka zo’ a tih chuan a hmanraw hman bâng leh thil dang zawng zawng a thian fai vek ang a, hman theihin a kalsan ang.

Pathumna - khawpui chhunga tuichhe tling hi khawi laia mi pawh kan hmelma a ni tih kan hriat a ṭha. Chennai-ah 1997 July thla aṭanga 2004 January thla thleng kan awm a. Kan awm chhung khan lei hnuai tui ground water level a tlahniam daih mai a. Lei hnuai tui pump chhuah chu an innghahna pakhat a nih avangin a rang thei ang bera re-charge tur an ti a. Re-charge-na turin in chung tui zawng zawng, kawra luan luhtir lova lei chhunga thun luh vek tur an ti a. Mi thiamte ruahmanna siam angin in tinin an ti a, a sâwt hle a ni. Chumi letling chiah chuan kan in chung tui, tuizema kan khung bak chu kawra luan luhtir vek tur tiin sawrkar hian ruahmanna siam se a ṭha ngawt ang. Kan rama lei min siamtu pui ber chu lei chhunga tui lut hi a ni. Chuvangin, kan in chung tuite kan compound chhung leia lut lo tura ruahmanna siam hi a pawimawh em em a, keimahni compound leia tui kan tihluhte hi kan in phet thlutu a ni.

Tunah hian Aizawl khawpui chhung hmun hrang hrangah kawng sir tui luankawrah kumtluana tui a tlinna a la awm nual mai. Hei hi a changtu department-te’n ngaihven ran a pawimawh hle. He hnaa inhnamhnawih thei tura ngaih AMC, Health department, PWD leh LAD-te an chet ran a ngai. Kan rin lawk lem lohna lai hmun hrang hrangah lei min kan tawrh phah thei tlat a ni. Kawngpui tlangdung kawng kama side drain cement bloc-a khut tlat, a hnawhna lai hriat theih lohte pawh hi a luan tlangna tur kawrpui lai hriatna tura chhinchhiahna siam ni se la, chu lai chu kar phawh harsa lo tura siam ni se, tlawmngai pawl thian fai duhte tan pawh a awlsam sawt dawn a ni.

Tui tlingte hi eng vanga tling nge a nih? Hmun ṭhenkhatah chuan, side drain siam ṭhat loh vang a ni a, tui a khat liam a nih loh chuan luang thei hlawl lote pawh a awm. Hmun ṭhenkhatah chuan leivungin tui luankawr a hnawh vang a ni. Hmun dang lehah chuan hnáwlin kawr a hnawh vang a ni a; hnâwl tânna chhan chu thawhnaw hlui paih te, bazar sa zuarin a thuar vel an paihte leh thil dangte a ni. Tui luankawra PHE tui pipe kal tam lutuk inkherh rual maite’n hnawl a dan vang a ni bawk. Heng thilte avanga tui luankawr ping hian tuihawk kawngbo a siam a, kawngpui dungah tui a luang ta dul dul mai ṭhin a. A remna lai laiah luang liamin lei chhungah an lut a, leimin siamtu an chang ta ṭhin a ni.

Heng kan sawi takte hi local council-in mahni veng chhung ṭheuhvah mawhphur se la. In sa tharte’n an lei laih vung leh hmanraw dah khawm avanga tui luankawra tui luang ṭhat theih loh phal lo se la, side drain la siam loh hrim hrimna la awmahte hian siam ni se la. Ram awih hetianga tui kal thei lo tawpa tui luankawr siam hian min timualpho ve hrim hrim bawk. A siamtute hian enchhin vek se la, tui kal thei ngeia siam ni vek se la a va ṭha dawn em!

Palinaah chuan, kan khawpui timawi lotu leh tilang ṭawp em emtu chu cable (hrui) zam hnawk lutuk hi a ni kan ti fo va. Kan mamawh a ni a, hlip vek tura tih theih chu a ni hauh lo. He mi thuah hian Smart City Project aṭangin siam ṭhat hna thawh mek niin a lang a, hna erawh a chak lo hle mai. Mipui mamawha hrui zam hi chu loh theih lohvah ngai ta ila. Min tiṭawp em emtu chu a ban tin maia an hman bang kual li, kual nga, a lian deuh leh a tê deuh te, an khai hnûp vek mai hi a ni. Hmun ṭhenkhatah chuan ban bul leiahte pawh dah hnawk nuaih a ni bawk. Heng zawng zawng hi hlih vek ni se, an godown-ah vawn ṭhat mai ni zawk se la. Ni sa leh ruah tuar hrep tawh hi chu hman leh tlak tak tak a nih hmel chuang bawk si lo va, kan khawpui hmel a timawi sawtin ka ring.

Panganaah chuan, veng hrang hranga bazar kan neihte tan hian hnâwm paih motor ruahman ngei ni se a ṭha ngawt ang. Bazarnaa anhnah tel siamna, mautuai leh hruizik khehnate leh sa zuarin a sachhia an paihte hian kawr a hnawh duh khawp mai a, a uih rimchhe duh em em bawk. Kan khawpui thianghlimna tur te, kan hrisel zawk theihna tur atante pawh heng bazar tê deuh zawkte pawhin an hnâwm an paihna tur ruahmanna hi siam ngei a ngai a ni. Israel ram, ‘Jerusalem Old city’ an tih chhungah khuan motor a tlan lut thei lo va, mahse, tlai lamah bazar hnâwm leh a dangte phurtu motor te tak te, sei it et hi an tlan luhtir a, chu chuan khawpui hluia bawlhhlawhte chu a phur bo ṭhin. A hmun leh hmain a ken ang zela ruahmanna siam thiam hi sawrkar fing leh changkang, mipui vantlang hmangaihtu sawrkar tih dan a ni.

Parukna - thil pawimawh dangte: Khawpui chhunga lui kawr awmte hi siam a ni nual tawh. La siam loh leh siam dan ṭha tawk lo te, zau tawk lo te, a hnuai lam concrete chhah tawk lo te, a bang sang tawk lote leh chhe leh tawhte hi siam ṭhat ni se la. Chumi rual chuan a kiltu chhungkuate hi hnâwm paihna atana hmang lo tura hrilh nawn fo ni se a ṭha ngawt ang. Kan Aizawl khawpui fûr tuihawkte hi Biate kawtthler tuihawk ang maia fim kar ni se la, a va ṭha dawn em! Kan tui tlan Tlawng lui tui lamin a ṭhatpui dawn bawk si. Aizawl chhehvel kawr tithianghlim tura hnatlanga thawmhnaw chhe paih pawh chhuah duah duah a ngai tawh lo ang a; kan hrisel phah ngei ka ring a ni.

Choka leh bual in tui bawlhhlawh: Kawngpui chhak lama awmte choka tui bawlhlawh leh bual in tui kawngpui kama chhuak thup loh, thleng silna chaw nawi chhuak neih nuaih ṭhin hian khawpui a tibawlhhlawhin a tizahawm lo. Kulikawn leh Bawngkawn inkarah ngaihmawhawm zual hmun 150 lai a awm. In neitu leh LC leh khawpui enkawltute’n heng hi a tih dan dang ruahman se a ṭha hle mai.

Bottle leh beverage bur ruak: Kan changkannain hnâwm min siam tam tulh tulh a, hengte hi khawpui bawlhhlawh leh khawpui timawi lotu a ni ta. Kan kawng dung leh luipui tichhetu a ni bawk. Kan sawrkar hian heng thilte enkawl dan tur fel tak a ruahman a va ngai ta em!

- Commissioner Lalkiamlova, President, Clean Aizawl City