Khawtlang nun siamṭhatnaa kohhran mawhphurhna
Khawtlang nun tih hian a huam a zau thei viau mai a; ram leh hnam veina, zirna lam, hriselna lam, inbiak pawhna leh kawngpui, eizawnna, infiamna, hnam ziarâng humhalhna lam leh leilung leh nungcha humhalhte pawh a huam thei vek ang.
Hun hmasa lam kan thlir chuan kum zabi 18 hun lai khan Europe khawmualpui leh America ramahte chuan Evangelical kohhran chuan hna ropui leh hriat reng tlak an thawk a. Thlarau lama harhna ropui thleng chuan mi dang hmangaih vanga thil ṭha tih duhna nasa takin an lo neih phah a, chu chuan an khawtlang nun nasa takin a nghawr nghing a, a bik takin John Wesley rawngbawlna chu a chhinchhiah tlak hle. Vawiin hun thleng pawha an la sawi danah chuan, a rawngbawlna chu miin an ei em em a, French rama revolution lo chhuak a, thisen chhuahna rapthlak tak lo thleng ang kha England ram chuan an pumpelh phah a ni an ti hial. A chhan ber pawh a rawngbawlna chuan thlarau lam chauhah harhna thleng loin khawtlang nun siamṭhatna lamah harhna nasa tak a thlen vang a ni.
Kum zabi 19-na a lo thlen leh meuhah chuan Evangelical kohhran chuan thlarau bo chhandamna leh khawtlang nun siamṭhatna chu intluk rialin a ngai pawimawh tawh a. Chutianga rawngbawlna an neihnaah chuan a bik takin William Wilberforce (1759–1833) leh a ṭhiante chu hriat an hlawh hle. Amah hi politician niin, Parliament member a ni a, mi hausa tak an nih bawk avangin sal chungchangah te, misual hremna te, Parliament reform te, education siamṭhatna lamah te, Bible Society lamah leh chanchin ṭha hrilhna lamahte an thawh hlawk hle. An rawngbawlna (hnathawh) avang hian kum 1807-ah chuan Slave Trade Act siam a nih phah. Hmun tinah Kristian nunphung an thehdarh bawk a, kum 28 chhung Parliament member nia MP hna a thawh chhungin a platform chu a hmang ṭangkai hle.
Kum 1799-ah Kohhran Missionary Society a din bawk a, chu chuan khawvel pumah kristianna thehdarhna kawngah awmzia a neiin a ṭangkai hle bawk. Heng chauh hi la ni loin, nungcha humhalh leh enkawlna lamah pawh a thawh hlawk hle a, a hnathawh hian thlawp a hlawh ṭha hle a ni.
Pathian thu aṭangin khawtlang rawngbawlna hi ngaih pawimawh a hlawh ṭhin reng a; hmeithai, nu leh pa nei lote leh mi rethei enkawl (TT 6:1-7), tâng leh damlo tlawh (Mat. 25:36) tihte pawh kan hmu. Rawngbawltu hmasate ngei pawh khan Pathian thua kan hmuh ang hian khawtlangah rawngbawlna an lo nei tawh ṭhin a. Martin Luther, John Calvin leh rawngbawltu dangte pawh khan nasa takin khawtlang tan rawngbawlna an lo nei tawh ṭhin. A bik takin Salvation Army pawh hi khawtlang rawngbawlna avanga din a tih theih hial ang a, Catholic charity-te pawh kum 1910-ah din a ni a, World Vision pawh kum 1950-ah din a ni. Mizoramah pawh hetiang hian rawngbawlna neih a ni a, vawiin thleng hian kohhran hrang hrangte pawhin kan la kalpui reng bawk.
Amaherawhchu, hetianga rawngbawlna platform hi ṭha takin awm mah se la, kan mizia leh kohhrana kan mawhphurhnate avang hian mi tam takte chuan pawn lam, kohhran pawn lama rawngbawl hi kan dah pawimawh tawk lo em ni tih tur a ni. Kan khawtlang dinhmun enin kohhran rawngbawlna tur ni awm tak sia kohhran hmel lan lohna a tam ta hle. Khawtlang nun siamṭhat hi khua leh tui ṭhate mawhphurhna leh chanvo a nih rualin, kohhran huang chhunga rawngbawlna emaw chauh chu kan ngaih pawimawh a ni deuh ber si a. Chutih rualin, khawtlanga nun dik lo emaw, kan thil ngaih pawimawh tak tak te, heng bûkna diklo hmanga thil zawrh te, taksa hriselna atana thil ṭha lo zawrh leh ruihhlo zawrhte pawh han chhui chian chuan kan kohhran member-te an lo ni leh ṭhin bawk si avang hian kohhran hian pawn lam chu sawi loh, kan huang chhungah ngei pawh hian rawngbawlna tur kan ngah hlawm hle a tih theih.
Sawi tur tam tak awm mah se ruihhlo hi han thlur bing ila. Mizoram Police leh Excise & Narcotics Department-in kumin kum chanve (January-June) chhunga ruihhlo an man tam danah hian kan ramah ruihhlo a hluar hle tih chu phat rual a ni lo. Kum chanve chhungah khan heroin kg. 80 leh gram 8 man a ni a, hemi chhungah vek hian police-te chuan methamphetamine kg. 89 leh gram 445 an man bakah, crystal meth kg. 13 leh gram 49 an man a, ganja kg. 112 leh gram 94 an man. Excise lamin methamphetamine kg. 112 leh gram 528 an man a, ganja kg 418 leh gram 462 an man bawk.
Tichuan, tun kum chanve chhungah khan ruihhlo vanga thi hi mi 42 an awm tawh a, kum 1984 aṭanga ruihhlo vanga thi zat hi mi 1,854 an tling tawh a ni (Source: Salem YMA AW, Vol. 34, Issue no 29, Pathianni chhuak. Vawkhniakzawn Thla ni 21, 2024).
Hetiang taka ruihhloin kan ram a luhchilh a nih chuan kohhrante hian rawngbawlna tur kan ngah hle mai tihna a ni a, kan ngawihbosan mai a rem hauh lo ang. Pharisai miin kawng sira hliam tuar a hêl ang khan heng ruihhlo ngaite leh ruihhlo ti mekte hi kan hêl mai tur a ni lo a, Samari miṭha angin an hliam tuam dam turin kan ṭanpui tur a ni zawk ang. Kan zui ber Lal Isua ngei kha khawvel a len lai niin mi tam tak a tidam a, a hnenah mi tam takin tisa leh thlarau damna an chang ang khan vawiin hunah pawh kan khawtlangin ruihhlo vanga natna a tawrh mekah hian kohhranin damna a thlen tur a ni a, kohhranin damlo tan rawngbawlna a nei tur a ni.
Ruihhlo vanga chhungkaw buai hi engzata tam nge awm tih ngaihtuah ngam pawh a ni tawh lo hial zawk mai thei. Ruihhlo vanga chhungkaw kehchhia hi chhiar tham tak meuh kan awm tawh ngei bawkin a rinawm. Chutiang harsatna ata chhanchhuahna hna thawk a, pên chhuak tak tak tur chuan tlawmngai pawl leh mi dang zawng aiin kohhran hian awmzia a nei berin a rinawm. A chhan pawh tlawmna nun nei chunga rawngbawltu an ni tlat vang a ni a, mi zawng zawng natna phur thei Lal Isua zuitu tak takte rawngbawlna chi chauh a nih vang a ni. Thununna leh zilhhauna hmanga khawtlang siam ṭhat tum chuan thui tak a thlen theih ṭhin loh avangin tlawmna nun nena kohhran rawngbawltuin rawngbawlna a neih hi kan ramin a mamawh ber tawh niin a lang a, chumi tur chuan ngaihtuahna kan hman pawh a ṭul ta hle.
Kan ram hian ruihhlo vangin natna hrehawm tak a tuar mek a, thil dang zawng aiin kan buaipui pawh a ṭul ta niin a lang. Kan ṭhalaite zingah nupui pasal tlak kan tlem telh telh a, nu leh pate rûmna hi chhawk zângkhai thei turin kohhran hi a pên chhuah a ṭul tak meuh tawh a ni.
- Mahmuaka Chhakchhuak