Written by
- Thankima Hmar

CHHIAH ENGZAT NGE KAN PEK VE?

Khawvel ram hrang hrang chanchin kan chhiar chuan hnam tin hian lal an nei vek a, chung lalte chuan ram te, khua leh tui te chu an venghimin an chungah ro an rel ṭhin. Khua leh tui te chuan lal hnenah chhiah an pe ṭhin a, chu chu mipui enkawlna tur atan te, ram venhimna tur atan te, ram hmasawnna (development) atan te hman a ni ṭhin.

Chhungkaw inthlah chhawng lalna rei tak chu tihbo a lo ni ta zel a. Mipui sawrkar (democracy) a lo ding tam ta tial tial a. Khawi maw laiah inthlahchhawng lalna chu la awm ve bawk mah se, thuneihna tak tak chu mipui kut a ni ta zel mai. Mihring kan pung zel a, sawrkarin mipui a enkawl ngai zat pawh a pung ve zel. A mipuite enkawl nan chuan sawrkar chuan a tihtur hmasa ber chu mipui hen aṭanga chhiah lak a ni. Sawrkar reng reng hi mipui chhiah pek tling khawm ringa kal an ni vek a. Ram changkang apiangah chhiah an pe tam a, chu chuan sawrkar hausa a siam a, mipuiin a hlawkna an tel let ṭhin. Tin, miin ram tana chhiah a pek ṭhin chuan neitu nihna a chang a, sawrkar lakah a thikthu a chhia a, sawrkar milian eiru theite pawhin corruption an ti ngam ṭhin lo a ni.

Kohhrana thawhlawm theih ang anga tam thawh ṭhinte chu kan inti neitu hliah hliah a, kan thawhlawm zat leh hmanna chenin hriat pawh kan duh ṭhin. Kohhran sum enkawltute pawh an fimkhur a, mipui sum an zah a, eirukna a awm ngai lo a ni. Sawrkar ṭanpui lo zawng leh a thlawna engkim hmang tura inzirtirna ‘Pialral Theology’ hi a bo hun hunah mipuiin chhiah leh Bill hrang hrang kan chawi hmangin sawrkarah sum kan chhunglut tam tial tial ang a, kan thikthu a ṭha zawngin a chhe tial tial ang a, kan sum khawihtute an fimkhur tial tial bawk ang a, eirukna do hi kumpuana neih ngai tawh loin a reh duak mai ang.

Mizo mipuite hian chhiah chung chang hi kan hre tlem em em a. Hei vang hian zirtirna dik lo Politician-ten min zirtir phah fo niin a lang. Ram hmasawnna tur dodalin an lal theihna tur ringawt an ngaihtuah niin a lang ṭhin, a pawi hle. Sawrkar ṭha kan duh a nih chuan khua leh tui ṭha kan ni ve tur a ni. Khua leh tui ṭha nih ka duh chuan ka ram tan chhiah ka pe tur a ni tih hi ram changkang zawkte rilru a ni, anni chuan a takin an pe tlat. Mizote hian he rilru hi kan put a hun ta hle. Ram changkang lutuk tawh USA leh Europe ramte chhiah pek nasatzia chu engpawh nise, India ramchhunga khua leh tui ṭha te chhiah pek dan en teh ang.

India mi, a bikin Tribal ni loten ram tana chhiah (Income tax) an pek tamzia hi chhut thama tling a ni. Mi tu pawh Rs 2,50,000 aia tam lalut a, Rs 5,00,000 chin kum khata lalut chuan za zela sawm (10%) sawrkarah chhiah an pek a ngai a. A awmzia chu sawrkar hnathawk emaw, sumdawng emaw tu pawh kum khata Rs 2,50,000 lalut chian chuan sawrkarah chhiah Rs 25,000 an pek luh a ngai tihna a ni. Hei aia lalut tam chuan a pung ve zel tihna a ni bawk. Kum khata Rs 3,00,000 lalut chuan chhiah Rs 30,000 vel chu a pek a ngai. Chutiang zelin Rs 4,00,000 lalut chuan Rs 40,000, Rs 5,00,000 lalutin Rs 50,000 pek an ngai tihna a ni. Mi tupawh thla khata Rs 20,900 aṭanga Rs 41,667 lalut ten za zela sawm (10%) sawrkarah an chhunglut ṭhin a ni. Sawrkar hnathawk LDC chin hi chuan chhiah an chawi a ngai ngei ang.

Mi tupawh kumkhata sum lakluh Rs 5,00,000 aṭang Rs nuai 10 inkar lalutte chuan chhiah za zela sawmhnih (20%) bakah Rs 25,000 an pek luh ziah a ngai a. A awmzia chu tu pawh kum khata Rs 5,00,000 aia tam lalut chin chuan sawrkarah chhiah a pek tur chu Rs 1,00,000 + 25,000 = Rs 1,25,000 tihna a ni a, chhiah an pe tam hle a ni. Mimal sum lakluh Rs 5,00,000 aṭanga Rs 10,00,000 inkar lalutte chhiah chawi dan tur chu hetiang hi a ni ang. Kum khata sum lakluh zawng zawng X 20% + 25000. Kum khata Rs 6,00,000 lalut chuan chhiah Rs 1,45,000 a pe a, Rs 7,00,000 lalut chuan Rs 1,65,000; Rs 8,00,000 lalut chuan Rs 1,85,000 a pek a ngai a ni. Sawrkar hnathawk emaw mimal thla khata Rs 41,667 lalut chin chuan kum khatah Rs 5,00,000 chuang a lalut tihna a ni. Mizoramah hetiang zat sum lalut hi sing tel an awmin a rinawm.

Heng aia tam lalut chin te chhiah pek dan en leh teh ang. Kum khata Rs nuai 10 aia tam lalut chinte chuan chhiah an pek dan tur chu 30% + 1,25,000 a ni. A awmzia chu Rs nuai 10 aia tam i lakluh chuan kum khat chhungin chhiah Rs 4,25,000 i pek a ngai tihna a ni. Rs nuai 12 lalut chuan chhiah Rs 4,85,000 pek a ngai a, Rs nuai 15 lalut chuan Rs 5,75,000 pek an ngai tihna a ni.

Tichuan, kum khata Rs nuai 10 aia tam lalut chinte chhiah pek dan tur chu hetiang hian chhut tur a ni. Hetiangin - kum khata sum lakluh X 30% + 1,25,000. Amaherawhchu, a chunga chhiah chawi tur kan tih ang hi Mizoram sawrkar hnathawk cheng sing tel nuaih tel hlawhten an chawi ve lo. Hei mai a ni lo, sumdawng hausa leh supplier lian, contractor hausa tak takte pawhin an chawi lo a ni. Kan vannnei nge kan vanduai ni maw! Mizo IAS, IPS, IRS leh a dangte vairama awmte chuan chhiah hi an chawi si a. An chhiah chawi tlingkhawmin hmasawnna kalpui kan la tum a ang ṭhin, khua a var lo a ni!

Vaiho chhiah tling khawm hi kan chaw bel a la ni tawp mai a, a tlawm thlak tak meuh a ni e. Ram chhung miten chhiah an pek dan kan hriat tawk loh avangin zirtirna dik lo kan dawng fo ṭhin, a fel lo hle. Miten chhiah sing tel nuaih tel an pek khawm ruih ruih laiin, keini chuan kan hmanral ngei Tui Bill, Electric Bill, buhfai man tihsan kan la hrethiam thei lo chu a nih hi. Hei hi chu hmasawn lo zia a ni. Thil engkim hi man nei a ni vek tawh a, chu thil man chu eng hunah emaw chuan a pung ang tih pawh hi thlir thiam ve a hun ta. Hmeichhe man pung lo nen hian tehna khat hman chi a ni lo.

Central sawrkar hian a hnathawkte a duatin a duhsak hle a, an hlawh pawh a sang hlawm hle. Amaherawhchu, an hlawh an san ang zelin chhiah an pek a pung ve zel a, an hlawh sang hi sawrkar tan phurrit a ni lutuk lo a ni. Sawrkar hnathawk Rs 20,900 lalut chin chuan chhiah an chawi vek a, an hlawh pawh a tam ang zelin chhiah an chawi hnem mai a. Mizorama sawrkar hnathawkte erawh chu an nuamsa hle. Mizoram sawrkara chhiah an an chhunluh awm chhun chu Professional Tax a ni a, kum khatah Rs 2,500 an pe ṭhin. Chutah pawh Peon aṭanga IAS, IPS, MCS te pek zat a inang vek lehnghal.

State dangte nen khaikhin chuan Mizoram sawrkar hnathawkte hlawh a sang filawr hle a, chutih laiin chhiah pek alawi a awm si lo. Hei hi sawrkarin a tuar a, a retheih phah a, a chhawrte lam erawh chuan an hausak phah thung si.

Ram hmasawnna tur ngaihtuah miah loa hlawh san dan tur ringawt buaipuia 7th Pay Commission tuipui an tam leh ta. State pachhia kan ni a, Central Pay Commission behchhan leh ṭhin ai chuan, kan sum dinhmun mil tawka hlawh siam tur State Pay Commission din te hi a fuh zawk lo maw? Sawrkar hnathawkte hi Budget eihektu lian a n ni tih hi tlanghriat a ni si a. Khawvel ramdanga an tihdan angin sawrkar hnathawkte aṭang hian eng kawng emaw tala chhiah awmze neia lak hi thil pawimawh tak a ni ta. Hetiang zawnga hma thar kan lak loh chuan Budget chanve aia tam hi hlawh atan a kal reng dawn a, hmasawnna rahbi thar a awm thei lovang, a tuar tur chu keimahni bawk kan ni.

Sawrkar ṭha leh chak, thiltithei neih kan duh chuan ram leilung fate hian chhiah kan pek hreh loh a ṭha. Kan hreh lohna chhan tur a awm, chu chu chhiah hi lo pe ve dawn pawh ni ila, mipui tam ber zaa sawmriat (80%) vel hi chuan kan pek a ngai chuang lo ang. A chhan chu sum hlawm lian lalut kan tam lo a, chhiah chawi tam pha tur hi kan awm mang lo zawk a ni. Income tax hi lak kan duh lo a nih ngang pawhin, engtikawng emaw tala sawrkar hnathawk hlawh sang tak leh sumdawng hausa te, contractor lian ho aṭang hi chuan chhiah lak dan ngaihtuah hi a ṭul tak zet ta.

Heti hian ngaihtuah ila, kum khata Rs 2,50,000 lalut chin, thla khata Rs 20,900 hlawh chin chunglamte hnen aṭanga chhiah 10% kan lak pawhin Mizoram Plan size hi a lian zawt mai dawn a ni. Chu chu i tan leh ka tan, ram tan a ṭha si a. Isua hunlai aṭang tawhin miin chhiah an pe a. Mizo pi pute pawhin an lal hnenah an pek ṭhin kha. An ui lo, an tihturah an ngai a, an pe mai a ni. Chhiah pek ṭhat hi rilru lama ṭhan hnan tur thil a ni hmasa awm mang e.

Kaphleia Essay l^r tak ‘Thlirtu’-a thing­tlang mite nunphung a sawi ang khan, kan fate lehkhabu lei nan pawisa kan nei lo a, vawk neih chhun kan talh a, tlang kan hrai leh si. Pawisa nei loin kan inchhek lian satliah a, tun dinhmunah chuan thlirtu mai kan ni.