Social media chungchanga fimkhur ngaihna lai
Thiamna, changkanna a sang zel a, khawvel pawh hi a te sawt viau hian a hriat a ni. Kan awmna hmun apiangah khawvel kan thlir thei a, tuipui ral lehlama awm te nen pawh awlsam takin kan inbe pawh zung zung thei ta.
Heng changkanna leh thiamna hi engti zawngin nge kan hman a, kan hlawkpui nge kan chhiatpui tih kan in zawh fo erawh chu kan ti makmawh a ni. Tunlai media lama ṭhang chak em em mai changkanna leh thiamnain a ken tel social media kan tih hi a ni awm e.
Social media hrang hrang: facebook, whatsapp, twitter, instagram, you tube etc. khawih ve thei lo leh khawih thiam lo chu changkang lo, tunlai lo leh mi nuihzat hlawhna a ni ta reng mai. Chutih rual chuan keini ṭhalaite hian engtin nge heng social media-te hi kan lo hman ve le? kan ngaihzawngte nena kan inkungkaihna chungchang tarlanna, kan nitin awmdan, kan chhungkaw boruak, mimal nun tlangzarh nan chauh ami kan hman le? Enge kan hlawkpuina? Mizo zingah a bikin tleirawl zawkte zingah social media atchilh, rilru lama harsatna neih phah an va tam ta em. Social media vela ṭhian tam tak nei mah se a taka ṭhian ṭha tak sawi tur nei mang si lo, virtual world-a an chenna khawvel chu a tak emaw ti, thil tak leh thil lem thliar hrang thiam lo hi an va tam em.
Rawngbawltu lar Joyce Meyer, Rick Warren, Joel Osteen etc. te'n an rawngbawlna huang zauh zel nan social media hi an hmang ṭangkai em em a. Tunlaia India rama pa lar ber mai kan Prime Minister Narendra Modi pawn inthlan dawna a campaign nan social media a hmang ṭangkai hle a, tunah pawh a thil tih ṭhat tarlan nan a la hmang ṭangkai em em reng tho, hei hi mipuiin an ngainat phah ti ila kan sawi sual lo ang. You tube-ah pawh mithiam zawkte chuan inzirtirna lam, science lam te, music lam leh thil dang hrang hrang thlengin an upload ṭhin a, keini Mizote upload hi chu fiamthu, music video tih vel mai mai a la ni. Zirna lam hawi leh hna zawnna kawnga min pui thei tur thil dah tam kan mamawh takzet. Helamah hian zirna in lama kan mi thiamte hi ṭang leh deuh se a duhawm khawp ang.
Social media kan uar tak hnu hian hetiang lama inbumna leh thildang dang vanga Mizorama thubuai ziahluh chu kum 2013 a 9 chauh ni chu kum 2014 ah chuan 24 lai a ni. Heng case 24 te bakah thubuai ziahluh loh inchalrem tam tak a awm bawk. (source SP, CID)
Hei bakah hian mi pawisawi nia inngai lo, dan bawhchhia pawha inngai lo ṭhalai fel tak takte hian dan bawhchhiatna thubuai an neih phah ta fo mai. Kan fimkhur tlan nan social media chungchanga danin a khap leh dan bawhchhiat theih a nih dante kan tarlang dawn a ni.
1. A neitu phalna loa mobile/ computer khawih (Information Technology Act, 2000 Sec 43) Hremna : Kum 3 thleng jail tan emaw Rs 3 lacs thleng chawitir.
2. Computer Source Documents khawih danglam (IT Act Sec 65) Hremna : Kum 3 thleng jail tan emaw Rs 2 lacs thleng chawitir emaw lungin tan leh pawisa chawi kawp.
3. a) Message huatthlala tak inthawn (IT Act Sec 66A),
b) Computer resource leh communication device ruk lo dawn [(hei hian film, hla etc. pirate/ruk a huam) (IT Act Sec 66B)],
c) mi nihna ruksak/ mahni nih loh anga insawi (hei hian social media a account lem siam a huam) (IT Act Sec 66C),
d) mi bum nana lem chang, mi dang anga insawi (IT Act Sec 66D),
e) mimal inkhungfalna (privacy) tihchhiat sak (IT Act Sec 66E).
Hremna : Kum 3 thleng jail tan emaw Rs 5 lacs thleng chawitir.
Heng bakah hian Indian Copyright Act, 1957 Section 52A hnuaiah sound (music leh ri dangte) record tawh leh video siam tawh a neitu phalna loa lo tlangzarhtu chu kum thum thleng lungin tang tura hrem leh pawisa chawi tura hrem theih a ni.
4. Cyber terrorism/midang tithlabar, rikrap etc. (IT Act Sec 66F) Hremna: Dam chhung lungin tan.
5. a) Milem/message zahmawh leh bawlhhlawh thawndarh leh thehdarh; hei hian saruak leh ruang thlalak thawn darh a huam. (IT Act Sec 67)
b) mipat hmeichhiatna lam chiang taka tarlan/phochhuah/thawndarh (IT Act Sec67A)
c) Naupang (kum 18 chin hnuailam) te mipat hmeichhiatna/tisa chakna tichhuak thei zawnga phochhuah/tarlan leh thawndarh (IT Act Sec67B)
d) Khing kan tarlan tak milem emaw message dawnga lo dahtha a, lo kawl (IT Act Sec67C)
Hremna : A reilo berah Kum 3 chhung lungin tan theih niin, kum sarih thlenga pawhsei theih a ni a, Rs 10 lacs thleng chawitir theih a ni bawk.
6. Hmeichhe zahawmna tibawrhbang zawnga thu emaw/ leh milem thehdarh (Indecent Representation of Women (Prohibition Act, 1986 Sec 3&4) Hremna : Thla ruk aṭanga kum nga thleng lungin tan emaw pawisa Rs. 1 lacs chawi emaw a pahnihin. Hmeichhe zahawmna tihbawrban sak hi Indian Penal Code (IPC) Section 509 hnuaiah pawh kum khat thleng lungin tang tur emaw pawisa chawi tur emaw a pahnihin hrem theih a ni.
7. Khing kan sawi te bakah khian mi vau, tihhlauh, tihṭhaih (IPC Sec 506). Hremna : Kum sarih thleng lungin tan emaw pawisa chawi emaw lungin tang bawka pawisa chawitir bawk.
Chubakah Danin thiam loh a chantir ni loa mi 'a eiru' etc. tia social media-a comment te hi intih hmingchhiat tumna thubuai awrh tir theih a ni. Sec 499 IPC-in a sawi angin kum 2 thleng lungin tan emaw pawisa chawia hrem emaw a pahniha hrem kawp theih a ni. Sakhaw dang deusawh leh sawichhiat te social media-ah emaw hmun dangah pawh thubuai neih theihna a ni a, Section 153A IPC in a sawi angin kum 3 thleng lungin tan leh/emaw pawisa chawitir theih a ni.
Khing kan tarlan bak hi tam tak sawi tur ala awm awm e, mitin te fimkhur ila. Kan hmalam hun thlenga khawih buai thei a ni, hna zawng lai tan phei chuan hna hmuh loh phahna a ni thei. Thil kan hriat chian loh leh ngaihdan lo post ve ringawt te hi a him ber lo a, fimkhur leh ṭangkai takin social media te hi i hmang ang u.