Written by
- H. Lalchhuanliana

Kan ram politics-ah kohhran a pawimawh fo

Khawvel ram zau zawk chu sawi loh, Mizoram chhehvel–Myanmar, Bangladesh leh Manipur ram tunlai boruak aṭang ngawt pawh hian ram rorelna dik lo nghawng pawi dan chu kan hre tlang vek awm e. Tharum thawhna chhuakin dan leh thupek kenkawh theih loh khawpin an buai a ni. In leh lo mai ni lo, mihring nunna hlu tak thlengin a tuar a, mi tam tak an raltlan a, mi eng emaw zat chu kan lo dawng ve a ni. Heng zawng zawng inṭanna hi politics dik lo vang a ni a, pawisawilo mi tam tak thlengin thah an ni a, Kristian biak in thlengin tam tak tihchhiat leh nghaisak a ni bawk. Sahimna zawnga raltlante lo dawng thei dinhmuna keini ram tereuhte kan awm hi Pathian khawngaihna vang chauh a ni a, lawmthu i sawi ang u.

Kan ram roreltute hi duhkhawp lo hle ṭhin mah ila, kohhran hoten bâng lova kan ṭawngṭaisakna avangin tun hun hi kan thleng a ni tih hi pawm bawk ila. Kan ram hruaitute leh politician-te pawh hian kan ṭhenawm ramte aṭang hian rorelna dik lovin a nghawng pawizia hi hre reng se, rorelna dik, kan sakhaw zirtirna mil rorelna hi kalpui ngei teh se. Lalna leh thuneihna neitu chu Pathian a ni tih ringtute kan ni a, a duh loh zawnga ram rorelna kalpui hi a hmuingil ngai lo vang tih hriat reng a ṭha ang.

Mizoram buai hre pha chin chuan kan ram buai inṭan dan leh ram buaiin a nghawng hrehawmzia kan la hre vek awm e. Kan ram buai a lo reh theihna atana hmanraw ṭangkai berte zinga mi chu kan kohhran mipuite leh hruaitute kha an ni. Remna leh muanna a awm theih nan nasa takin kan ṭawngṭai a, kohhran hruaitute’n palai hna an thawk a ni tih hi ṭhangtharte hian i hria ang u. Politician-te chuan remna thlentu nih inchuh ṭhin mah se, Pathianin kohhran mipuite dilna leh an palai hna thawh kha chhangin, ring lo mite rilru nen lam a hneh a ni zawk ang.

Mi rintlak tak pakhat sawi dan phei chuan, zalenna sualtu hotupa khan an chhuah dawn khan kan sakhaw puithiam pakhat hnenah, a ṭul huna palai hna thawk turin a chah an ti. Hei hian kohhran hruaitute hi ram rorelna kawnga an pawimawhzia a tilang chiang lehzual awm e. Vawiin thlenga kohhran inzawm khawm pawl ṭha tak MKHC leh rorelna ṭha thlen duhtu MPF, Synod Social Front kan la neite hi kan vannei tak zet a ni. Kan ram rorelnaa kohhran hote pawimawhna hian hriat reng leh ngaih pawimawh hlawh zel se, kohhran pawh hian ram rorelna ṭha a awm theih nan ṭan la zel teh se.

Kum 2023 MLA inthlan hma khan inthlanna thianghlim leh ram roreltu ṭha dilin kohhran ho kan ṭawngṭai nasa a nih kha. Kohhran mipui mai bakah kan pastor rual ṭhahnemngai leh ram vei zual nia ngaihte phei chu rorelna dik lo hnawl a, roreltu ṭha leh mi dik thlang turin a ruh langin an au chhuak hial a nih kha. Heng pastor ho zinga mi palite thusawi pawh 15th April 2022-ah leh 17th April 2022 khan Vanglainiah leh The Aizawl Post-ah a chhuah nghe nghe. Khang pastor palite au chhuahna hmun kha kohhran inkhawmpuinaah a ni a, lawm leh sawi zui pawh a hlawh hle a nih kha. Kan thupui ka vuah chhan pawh hi kohhran au aw bakah pastor rual thusawi nghawng ni ngeia rin zawn theiha politics boruak hmuh theiha a lo danglam ta khan kohhran pawimawhna a tilang hlea ka hriat vang a ni.

‘Kohhran pa’ kan tih hial John Calvin khan ram rorelnaa Pathian thuneihna a ngai pawimawhin a dah sang hle an ti a. Kohhran leh politics chu Pathian thuhnuaia awm vek, inchâwm tawn tur leh rawng inbawlsak tawn tur niin a ngai a; Geneva khawpui siam ṭhat hna pawh kha Pathian thu hmangin a thawk a ni an ti. Pathian thu thiam NT Wright pawhin kohhran chuan sawrkar lakah thu dik hriattirin eptu pawl nihna a vuan tur a ni, a lo ti a. Ram rorelna chu Pathian thu anga a kal loh chuan kohhranin siam ṭhat hna thawkin huaisen takin hma a la tur a ni, tih hi kan state angah chuan kan kal dan tur a ni ang.

Kan Pathian thu thiamte zinga mi, pastor ṭhenkhat thusawi tlangpui chauh kha han tarlang leh ila. Kristian rama rorelna kalpui dan tur leh kan ram dinhmun an hmuh dante kan hriat thar leh a, insiam ṭhatna atan hmang duhte kan awm mial takin aw.

Revd Chuauṭhuama (RIP)

KṬP inkhawmpui Kolasib-ah khan 'Tunlai thil awmzia' tih thupui a sawi a nih kha. Kan ram hri vei puam pali–chiahpuam, khehpuam, leipuam leh kuhva phurhpuam avanga kan ramin a chhiatpui mek thu sawiin, ṭhalai rualte chu hetiang laka fihlim turin a chah a. Tangka sum ngainatnain min chiah hneh nasat tawh thu sawi nan, thluaka khawsik lut chu a tihdam theih laiin thluaka sum lut erawh chu a tihdam theih tawh loh tih thute a sawi a nih kha.

Kan state ṭhenawm hruaitute hnathawh ṭhat a awh thu leh kan ram hruaitute erawh chuan a sawi chauh an thiam a, a tak hmuh tur a tlem thu a sawi a. ‘Titia dinstinction, hna thawha third class’ tih te, kawh kual mai maia a tak hmuh tur awm si lo ram hruaitu hi thlak an hun tawh a, hna thawk thei mi dik ram roreltu kan mamawh tih thute a sawi. Nehemia anga mi rinawm kan mamawh thu sawiin, 'Nehemia ka ngai mang e' a ti nghe nghe. Hei bak pawh hi thu tam tak a sawi a, ṭhalai rual sing chuang zinga a thusawi khan awmzia a neiin kum 2023 MLA inthlan result kha a chhânnaah kan pawm thei em le?

Rev. MS Dawngliana

23.11.2022 MPF Annual Meeting-a a sawi tlem tarlang ila. ‘Party ruih chilhin ram leh mipui a nghawng dan’ tih thupui hmangin thu a sawi a. Party ruih chilh ho chuan ram an hmangaih pha lo va, party bil chauh an ngaihtuah ṭhin a, party bil chauh ruih chilha hleih nei taka rorelna hi Pathian pawi sawina a nih thu a sawi a nih kha. Kristian ramah hian Bible pêla ram rorelna kalpui a nih chuan Pathian malsawmna kan dawng lo vang tiin, party bil politics ruih chilh ṭhat lohzia a sawi. Insiam ṭha turin sawmna a siam bawk. Party bil politics ruih chilh hi kan bansan a ṭul a nih chu.

Rev. Dr R Lalbiakliana

12.2.2023-a Mizoram Baptist Mipa Pawl (MBMP) inkhawmpui, Hnahthiala an neih ṭum a, "Ram leh hnam tan min tiharh leh rawh’ tih thupui hmanga a sawi ṭhenkhat tarlang ila. Kan ram siam ṭha tur hian Nehemia anga mi rinawm, eirukna laka fihlim ram roreltu kan mamawh thuin bul a ṭan a. Kan rama eirukna nasat tawhzia leh kan ram ngawte kan tihchereu chakzia sawiin, kan ram hi nauchhiatna ramah kan chantir mek a, kan tu leh fate tan hian chenna tlak a la ni zel em tih ngaihtuah a ṭul thu a sawi a ni.

Revd Chuauṭhuama ang bawkin ṭhenawm ram, ring lo mi hruaitute hnathawh ṭhat thu leh a rualawh thu a sawi a. Kan ramah chuan kan hruaitute leh sawrkara mi lian hote hi kan ram tichhetute an nih mek thu a sawi hmiah mai a ni. Kan ram hmasawnna tura kan pawisa hmuh a tam thu a sawi a; kohhranin a nihna tur ang taka sum a hmang ṭhin angina sumte chu hman ni se, kum khat chhung pawhin Mizoram hi sang taka an dah theih tur thu a sawi a ni. An kohhran chuan thawktute hlawh a hun taka an pek ṭhin thu a sawi a, sawrkar chuan ram enkawl an thiam lo a nih chuan BCM hi term khat min enkawltir u la, a ṭha em em ang, a ti hial a ni. Ram rorel mektute leh rorelna chan tumte zingah Nehemia anga mi rinawm chauh lo chhuak rawh u, tih thu a sawi phei kha chuan kut bêng thâwm a ring hle a nih kha. Party bil ruih chilh a, an ṭhat lohna hre reng chunga zui tlat chu ramin a chhiat phah a, chutiang mi chu tlansana mi rintlak tur ngei thlang ṭhin turin mipui a sawm bawk.

Rev. KL Biakchhawna

12.3.2023-a BCM Assembly vawi 127-naah khan ‘Diknaa rorelna hmun a ni’ tih thupui hmangin ram rorelna lam hawi zawngin thu a sawi. Kan ram budget-in mi rethei zawkte a thlen phak loh thu uar takin a sawi a; ram hruaitute’n kan budget thau an sâwk a, a hnuaia mite’n an sawk leh a, mi retheite tan thau sawh ve tur a awm lo. Aizawl khawpui aiin Lunglei chu nasa takin a chêr a, kawng pawhin a chhiat phah vek a nih hi a ti. Contractor-te pawh hlêp tam lutuk tum lo tur leh contract hna hralh chhâwn tam lutuk chu hna chhiatna a nih thu a sawi a. Sawrkar hnathawkte pawh hlawh tam tak nei chunga dik lo taka neih belh zel tum lo turin a chah a ni.

Kan rama case tam chhan pawh dan leh thupek kenkawh a dul lutuk vang a ni a, misualte hian an sual man hmu ngei se a duh thu a sawi . Kan ram hi misual leh pamhamte vanramah kan siam mek a, a zahthlak lutuk, heng ho hi Kristian pawh an nih ka ring lo, ti hialin sualna a zalen thu a sawi. Thawhrim rah mausam a, sum awlsam hmanga nun hman hi natna chi khat hlauhawm tak, mimal, kohhran, khawtlang nun leh rinna thlenga tichhe theitu a ni a ti bawk. Ram hruaitute’n lu bera Krista an neih ṭhin loh avangin ram rorelna a ṭhat theih loh ṭhin thu a sawi a. Kawh kual mai mai a, a tak hmuh tur awm si lo pawi a tih thu te, kan ram mite aia hnam dang duhsak bik neihin mi rethei zawkte thlenga nghawng a neih thu leh thil dang tam tak a sawi a ni.

Kan kohhran puithiam te, pehhêl nei lova hetiang taka an au chhuah hi a la awm zen zen awm lo ve. Anni bakah hian revival speaker hrang hrang, MPF leh Synod Social Front rualte Mizoram dung leh vângah rorelna dik a awm theih nan an au reng bawk a nih kha. Ram rorelna kan kalpui dan a dik tawk lo va, kohhran leh NGO thlengin an vei a, kohhran puithiamte a ruh langin an au chhuak ta kha a ni ber mai.

Chuti chung chuan kan ram roreltute berin pawisa hmanga lal leh tumin, MLA bial tin chu SEDP pawisa emaw, SASCI emaw, party fund aṭangin emaw a ṭul dan angin an vil tur thu an la sawi reng bawk. Hei hi an tihsual lian tak leh kohhran aw ngaih pawimawh tawk lohna niin a lang. LMC, Lunglei inthlanah leh LC by-election ahte khan pawisa chakna hmanga MLA election hmachhawn tumtute chu an tla ta phawk phawk a nih kha. MLA election-a rorelna an chan zui lohna chhan pawh kha kan sakhaw puithiamte leh kohhrante’n rorelna dik an sawi khi an zawm loh vang a ni thei em tih hi ngaihtuah tham tak a ni awm e.

Hemi thu ka sawi hian MNF ministry kal ta kha ka demna ngawr ngawr a ni lo. Khati khawpa kohhran leh mipui boruak inmung an man pha lo/duh lo nia langte kha an inen lêt nan hmang se ka duhpui vang zawk a ni. Pawisaa inlei tlin tum te, kuttlinglova sum sem leh dawnte hi reh tawh se, tih hi Synod rorelna sangah pawh an lo sawi ho tawh. Kristian ramah chuan Krista zirtirna mila dik taka rorelna kalpui hi malsawmna hnar pawh a ni ngei ang.

ZPM hruai sawrkar thar pawh hian rorelna an chan chhan hi an party chakna a ni lo tih an hriat a ṭul ang. A ṭum khatna atan sawrkarna an chang ve a ni a, kawng thar an la zawh ngai loh an zawh mek a ni. An intiam ang ngeiin eirukna laka fihlim te, kalphung thara kal a, sem policy aiah thawhrimna hmanga inkaih chhuah, party bil sawrkar aiah mipui huap zo sawrkar din an tumnate hi mipui leh kohhran thlengin kan beisei leh nghahfak a ni tih hre reng se. An thil tum ang diak diak chu an ti hauh lo ang, mahse, eirukna laka an fihlim a, rim taka kut hnathawktute laka an tih tum hi an hlen chuan kalphung thar chu a ni phawt ang. An hmaa roreltute lo tih dik loh a awm a nih pawhin dan hnuaiah huaisen takin tih dik hna thawk mai se, ram tana ṭha turah chuan danglam ngam ngei teh se.

Kohhran hruaitute hian kan ram roreltu thlan thar apiangte hi lênga sawmin an ṭawngṭaisak ṭhin a, rorelna dik kalpui turin an fuih ṭhin. Hei bakah pawh kan CM-te chu lenchilhin ram rorelna dik nia an hriat kalpui turin thurawn an pe ṭhin bawk. Hei hian ram rorelna leh kohhrana rawngbawlna hi kan Bible zirtirna mila rual taka kal kawp tur a nihzia a tilang hle awm e.

Mipui lam pawh hian roreltute thu zâwm tur kan nih hi hre reng ila, dan zawm hi mi tin tih tur a ni. Sawrkar thar a lo pian tak vanga thil hi danglam thut turah ngai lo ila, pawisa pawh hi lo pung thur thur tura ngaih tur a ni lo ang. Ruling party member-te hlei hlei hi an fimkhur a ṭul ang, sawrkarna chan tak avanga kawng hrang hranga hamṭhatna lo beisei ngawt hi a 'Kalphung thar' lo va, ram hlui zia an tih fo kha a ni tih an hriat a ṭul.

Ram rorelnaa kohhran pawimawhna kan sawi hian, ram roreltute hi kohhranin a thuhnuai tur tihna a ni lo va. Ram rorel dan tur (politics) hi Bible-ah a lang tam em em. Roreltute pawh kohhran mi tho an nih avangin dik taka rorelna kalpui turin kohhran aw hi ngai pawimawh zel teh se.

- H. Lalchhuanliana