Keimahni ṭheuh i inenfiah ang u
“Tu nge dik lo tia zawng buai mai mai lovin, keimahni ṭheuh inenfiah zawk ila” – Zirsangzela Hnamte
Kenny Rogers hla sak, ‘If you want to find love’ tihah khan ‘If you wanna find heaven go reading in the Bible’ tih kan hmu a; vanram kalna kawng hre turin Bible chhiar pawimawhzia kan hmu. Kristiante chuan Bible chhiar leh ṭawngṭai bakah inkhawm kan ngai pawimawh ṭhin. Bishop Fulton Sheen-a’n Philadelphia-a an town hall panna kawng a hriat loh avanga naupang ṭhenkhatte town hall panna kawng a zawh a. Anni’n hall awmna kawng an khawhhmuh zawha eng ti tur nge a nih tih an zawhna chhang a. Fulton Sheen-a’n thusawi tur a nih thu leh ‘Van ram leh a kalkawng’ tih thupui hmanga thusawi tur a ni thu bakah, a thusawi ngaithla tura naupang tê a sawm chu, “Ka pu, i fiamthu mai chu a ni lo vang maw? Saw lai town hall kalna kawng pawh hre hawt si lovin engtin tehlul nge van ram kalkawng daih daih i hriat ang ni?” (Hlimni leh Nuihlai ni, 2011, p.130) tih thute hi ngaihtuah zui vang vang tham fiamthu a ni.
Van rama luh tum, Bible chhiara ṭawngṭai ṭhin, inkhawm taima em em Kristiante nun leh Bible-a Isua nungchang kan hmuh hi a lo inperhsan viau thei ang em. Thanpuii Pa pawhin, “Kristian ka ni ti si a, Krista mizia reng reng zir duh lo mi, Pathian thu hriltu inti si a, sual lawm mi, rilru taka sakhaw hmang lo va, vantlang ngaiha mawi tur chauhva sakhaw ngaihsak mi, a tawi zawngin ‘Rilru fai si lova puan chang tivar’ te kan ni,” tia ‘Kan mizia’ tih thupui hmanga a thuziah chhiar tawhtute kan nih hlawm ka ring.
Kan inenfah nan darthlalang, kan nihna dik tak tarlang thei kan mamawh fo va; Zirsangzela Hnamte paw’n,
“Rûn tin mawitu, awihlai dar mawi,
I tel lo chuan hringfa leng rel,
A kim thei lo, kumtluang chena danglam ngai lo,
Thu dik ṭantu huaisenna thuam famkim sinin,
Roreltu dik i lo ni e.”
a lo tih angin darthlang chi hrang hrang a awm thei ang a, hla pawh hi mihring nun darthlalang a ni thei ang.
Vincy Chhangte chuan, “Gospel hmaikhawr vuah avanga mite fak hlawh ho” tiin Kristiante chu min hmu!
K Hminga paw’n,
“Ram leh kohhran a hruaitu mi rawnkai te,
Zahawmna dawhsana ding a felna hmaikawr vuah a,
Biakbuk thianghlimah leh pisa ropui a a fawng vuantu chan chang,
Thiltitheitu nih vang a dik lohna thup chingte,
Rawngbawlna sang chelh vang a dik bera inngai,
Thihna hmaah angkhata kûn za ṭheuh tur hi,
Tu nge inthlei thei?
Zirna rûn sang hrut chhuaka thiamna lehkha mawi tar a,
Finna aia chapona zir chhuak hre tam ber a inchhal,
Inthiamna hriam khan mi a hliam,
In vanneiha siamin rawnkai in chang leh si,
Dinhmun ṭhatna aṭanga mi hmuhsit chingte,
Thiamna sang tak aṭanga mi chungtlak ching,
Thihna hmaah angkhata kûn za ṭheuh tur hi,
Tu nge inthlei thei?”
tiin kan hmaah darthlalang a rawn hûng a ni.
Mahatma Gandhi chungchang Dr. John Hamlet Hlychho ziah hi han chhiar teh. Isua Krista nun leh kan nun hi a inzawm a, a inan a ngai tih a tarlang ṭha hle. “Gandhi hian British awmpna hnuai aṭanga tharum tel lova India zalenna sual chhuah chu a tum ber a ni. Gandhi principle Satyagraha, non-violence hi Isua Krista zirtirna (Bible) aṭang te, Russian writer Leo Tolstoy thuziak aṭang te, American writer Henry David Thoreau thuziak aṭangtea a lak a ni. Isua hi khawvela a mi ngaihsan ber a ni a, Bible (NT) hi a chhiar ning thei lo. Kristiana inpek pawh a duh em em a, mahse, Isua zuitu inti, British hote khawsak dan leh nungchang a enin Kristiana inpek chu a duh ta lo va, ‘British are 3B’s. They carry Bible, they drink beer and use bullets’ a tih phah nghe nghe a ni,” a ti {Bible Chronology (The Chronology of Biblical Christianity), 2010, p. 242.
Tunlai huna Kristian apologist kan neihte zinga a ropui ber pawl Lee Strobel pawh hi a hun hmasa lamah kha chuan Pathian awm ring lo a ni a. A nupui Leslie-i pawh Agnostic vuantu a ni bawk. Kum tam a ral hnuah, a nupui Lesli-i’n Isua zui tura thuthlukna a siam tih a hriat khan a barakhaih hle a, inṭhen chu pumpelh theih loh ni hialin a ngai hman nghe nghe. Mahse, a nupui nuna danglamna a hmuh chuan a thinlung a khawih ta tlat a. Hetiang hian ‘How Apologetics Changed My Life’ tih thupui hmangin a ziak: “Tichuan, thil mak a thleng ta. Thla eng emaw zat chung chuan a mizia, a ngaih hlut zawngte leh, keimah leh kan fate nena kan inkungkaihnaah chuan inthlak danglamna ṭha ka hmu a. Chu inthlak danglamna chu a itawm a, mi a hip hle nghe nghe. A hnua inkhawm tura mi sawm chuan ka pawm thei ta a ni,” (If God made the universe who made God?, 2012, p. 2 -4) tiin.
Mizoram hi Kristian tamna ram ni si AIDS a hluar hle. Mizorama AIDS natna kaite kai dan tam ber lah sex a ni an ti lehnghal. Ram danga thleng ṭhin tualthah a awm lo bik lo va, eirukna ni se chuti bawk. Mizoramah hian LGBTQ (IA) an awm nual a rinawm a; nau titla pawh an awm nual ang. Thanpuii Pa’n, “Thamna hi a bawlhhlawh e tia iak iak si, tham ching ber bawk si, aia upa zah der a ṭha tih hre renga mi pawisak nei miah lo, mahni hotu tur thlang zut zuta an thu awih tum leh si lo. Induhsakna leh hleihneihnate hi a tenawm e, ti si a, mahse hleih neia te. Mahni hmasial em em, ṭhiante kuta rul kaw zen tum, ṭhiante phatsan mi kan ni,” a tihte kha kan ni miau va.
Kan Kristianna hian rah ṭha leh nghawng ṭha a neih mang loh chuan a va ho awm ve. Kan hnu leha khawvel luah zel tur kan tu leh fate hian Kristianna hi incheinaah an ngai mai ang tih a hlauhawm mang e. Tunlaia Pathian awm rin lohna hluar ta viaute hi Kristiante nun dazât leh rah chhuah ṭha awm mang lote hi a ni thei ang em? Kan biak kan Pathian nena inzawmna thûk tak nei a, a nungchang ang pu khawpa kan awm a ngai. Pharisai-te anga pawn lam lang theih chauhva fî a, fai a, chhungril lam nun tuiêk leh si hi a pawi tak zet a ni.
Friedrich Nietzsche-a ngaihdan ang a, Pathian chu a thi tawh, Europe ramah sakhaw thil leh puithunate hian mi rilruah awmzia a nei tawh lo. Mihring hi Pathian tel lovin a awm thei a, Pathian thua kan rinna leh rilru zawng zawng kan lak kian hunah chuan mihring finna leh theihna chu nasa taka chher chhohvin a awm dawn a ni (Theology Kalphung Hrang Hrang te, 2011, p.154) a tihte kha kan hnaih ta viau niin ka hria. Hemi nena inzul tho Gabriel Vahania-a’n, “Tunah hian khawvel hi Post-Christian era-ah kan awm tawh a, chuvangin, Kristianna thil tih theih hun kha a liam tawh a, a hman tlak tawh lo. Kan ram leh khawtlangte hi a khawvel tawh em em a, science leh technology tel lovin kan nung thei tawh lo. Khawvel changkanna nena inkawp lo thil chu tuma’n kan ngaisang tawh lo. Kohhran leh ringtute pawh an khawvel em em a, innghahna tlak an ni tawh lo va, chawhpawlh hlirin kan nung tawh a, rinna thu kan sawi kur duai a, a tiha tih leh a tak ram erawh tuma’n kan thleng si lo. Christian theology kan zir pawh hi a tak takah chuan Christianity humhim nan chauh a ni a, chak lo chhawmdawl nan leh thlaraubo chhandam nan kan hmang lo. Kristianna hi a awm ve tawp a ni. Kan hnam zia leh khawtlang pawh thlir ila Pathian nung kan neih hi a lang chhuak tawh lo a ni. Amaherawhchu, tih tak zeta Pathian chibai buktute (genuine worship) tan chuan Pathian hi a thi lo va, a nung reng a ni,” [Bible Chronology (The Chronology of Biblical Christianity), 2010, p. 247–248] a tihte kha ngaihtuah vang vang ngai thil niin a lang.
Mizoramah hian mihring cheng zat aṭanga chhutin kohhran hrang hrang tamna ber ram kan ni mai thei. Hei hian politics tih lohah Zo fate min daidangtu niin a ngaih theih. Han sawr zim leh deuh ta ila–Sabbath leh Sunday serh leh serh lohah a ṭhen leh theih ang. Min daidan dan erawh hmuhsitna, enhniamna, ngaih pawimawh lohna, palzamna, palzutna hmangtein a ni mai thei.
COVID-19 hri a len avanga lockdown lai pawh khan zirna in leh office zawng zawng deuh thaw khar a ni a. Gas sem, buhfai sem chu weekday-ah leh Sunday-ah ni lovin Saturday (Inrinni/Sabbath)-ah sem a ni fo. Lockdown a nih hma pawhin Inrinniah sem a ni fo; mahse, Sabbath serhte an phunnawi hriat tham a awm lo tih tur a ni ang. YMA leh khawtlang huap anga hnatlan ni-ah pawh Inrinni hi hman a nih duh khawp mai. Ngawi rengin Sabbath serhtute chu an kal lo mai niin a hriat.
Tun hnaiah Sabbath serh ṭhenkhatte’n field pakhat hmangin Sunday-a an infiam thu leh sawiselna chhiar tur social media-ah kan hmu. Hetiang zawnga kan kalpui dawn chuan Sabbath serhte hlei hlei hian sawi tur leh phunna, vuivaina tur an nei nual mai thei a nia. Sunday serhte’n inrinniah vantlang hall an hman theih laia Sabbath serhte’n Sunday-a an hman ve theih loh chuan secular state kan nihna nen a inkalh ang.
Mizorama denomination hrang hrangte hian rilru zau tak kan put a, kohhran tê zawkte palzut a, palzam mai lovin kan inzah tawna kan inngaih pawimawh tawn a pawimawh. Mi thurin dik lo bak saka insawiselsak chiam chiamte pawh hi kan fimkhur a ṭha. Mi kohhran thurin kan sawi dawn a nih pawhin a nihna dik tak sawi mai ni se. A theih phei chuan dilchhut taka thurin inzir chiansak a pawimawh bawk ang.
Mahatma Gandhi-a paw’n, “Sakhaw chanchin zirna hian mahni sakhua chauh a huam tur a ni lo va… Khawvel sakhaw liante chu zah tak leh dawhthei taka hrethiam a, an hlutna man thei turin zirlaite chu kaihhruai tur a ni. Mumal taka chutianga an tih chuan anmahni sakhua ngei pawh kha an lo ngaihlu sawt thei ang. Zawm ngei tur pakhat chu sakhaw hrang hrang chu anmahni sakhaw mite thuziak ngei kha zirna atan hman tur a ni… Bhagavata zir tur chuan sawiseltuin a lehlin zir lovin, ngainatuin a ziah ngei kha a zir tur a ni. Bible zir tur pawhin Kristian rawngbawltuin a hrilhfiahna a chhiar tur a ni,” (Mihring leh Sakhua, 2013, p. 17) a tih kha.
Mizoram CM ni tawh Pu Lal Thanhawla khan, “Kan chhungte pawh ni se, Congress party an nih loh chuan engah mah ka ngai lo,” a tih thu social media-ah ngaihtlak tur a awm. Party politics hi a tunlai ta lo hle mai. Mizote hian politics chu hausak thut nan, lal hrawt nan, mi dangte hnuaichhiah nan, eirukna hmun, dâwt sawi thiam thiamte tuallenna hmun angah kan chhuah ta mai hi a pawi ngawt mai. Abraham Lincoln-a’n “Democracy is a government of the people, by the people and for the people” a tih kha a dik a, a pawimawh bawk.
Politics-in a tum chu mipuite ṭhatna tura thawh a ni ber ang. Awmze nei taka mipui enkawl bakah ram inrelbawlna dik leh ṭha, tlo leh nghet neih a ni bawk ang. Middle age hun laia kohhran leh politics hmer khawp ang kha Leo Tolstoy-a chuan a pawm lo a ni ang, a zirtirna pakhatah, “Kohhran leh sawrkar chu a kal hrang tur a ni” a ti tlat mai. A dik ang; a pawi theihzia chu history zirte’n an hre chiang ang.
Pawimawh ta ber chu Bible-in min zirtir dikna, rinawmna, taihmakna, hmangaihnate neih a ni. Kan Kristianaah hian kan zui Isua Krista nunchang ang kan neih a ṭul. Kohhran ni lovin kan Kristianna zawk hi politics-ah pawh la lut thei ila a ṭha ber ang. Dikna, felna, takna, rinawmna, inngaihtlawmna, huaisenna, khawngaihna, hmangaihna, sual huatna, Pathian ṭihnate hian inthuam thei ila a va tha dawn em. Kan eizawnnaah, kohhranah, kan vengah khawi hmunah pawh inthuam reng thei ila chuan tun ai hian danglamna ṭha a thleng tam ang a; Kristian sakhua hi chawi san a ni ang a, kan Pathian pawh chawi sanin a awm thei bawk ang.
Kan nungchang, chezia, ṭawngkam, sawi duh zawng, tih duh zawng, eia in duh zawng leh kan awmna hmun tam ber aṭang hian mite’n kan Pathian biak hi sawi dawn ta se engtin nge an sawia i rin? A Pathian chuan dawt sawi a hrât ngawt ang, a ei ru ang, a thatchhe ngawt ang an lo ti palh reu reu ang nge aw!
- Zoliansanga Tlau