Written by
- PL Liandinga

PENSIONER THUKHAWCHANG

Napoleon-a chuan, "Khawvel hian misualte avangin hrehawm a tuar loa, miṭhate an ngawih reng avangin a tuar zawk a ni," a ti a. Miṭha ngawi reng nih hi ka tum ta vak loa; amaherawhchu ṭul lova mi thin tihnat emaw, midang pawi sawi emaw chu tha ka ti hauh lo. Midang huat vang ni lova thil ṭha lo dova au chhuah hi mi pangngai chuan a tihtur niiin ka hria. Au ring leh ring lo deuh erawh kan awm ang chu.

Bruce Lee-a film Enter the Dragon-ah khan a changtupa ṭhianpa khan, 'There is a point, I should not go beyond,' a ti a. Fakderna avang emaw, chunglama hotute thu avang emawa tih duh hauh loh chin pawh nei lova awm hi mi dawihzep leh mi ding nghet lote awm dan niin ka hria. Socrates-a kha tunge mi huaisen tia an zawh khan ani chuan, "Mi huaisen chu a hlauhawm leh hlauhawm loh ngaihtuah loa mahni tihtur dik ti ngam hi a ni,' a ti a. Ka huaisen ka inti hauh loa, mahse ka tihtur dik a ni em tih ka ngaihtuah ve foa, min titîm theitu engnge awm tih ka ngaihtuah ve fo bawk.

Kan sorkar hnaa ka ngaih pawimawh ber chu integrity a ni a. Sorkar hnathawkte hi 'Absolute integrity' (rinawmna nghet tlat) nei tura phût kan ni. Mahse rinawmna aia ṭawngkam thiam leh tihdan thiamna hman ṭangkai tum kan tam ta hlein ka hria. Fel hmel fua lang, mahse hnuhma fel lem si lo phenah hian thiam lohna leh hriat lohna aiin rinawm lohna a inphum nghet zawk tih ka hmu a. Sum leh pai awm loh chhuanlama hna hlen lo anga insawite hian a awm chhun an hman dik loh vang emaw, an hman loh hrim hrim vang emaw a ni zawk tih ka hria.

Kum 32 leh thla hnih leh ni 15 sorkar hna ka thawh chhungin mihring kan nih angin lawmna leh lungawi lohna tam tak ka nei a. Mahse a pumpui thu ka ngaihtuahin ka lawm hle mai. Sorkar hna ka thawh tirh aṭangin ngaihtuahna ka nei a:

1. Ka eiru lo ang.

2. Eirukna ka do ang.

3. Ka thawk a nih chuan theihtawpin ka bei ve ang.

4. Mizoram khawi hmunah pawh awm ila, ka theihtawp ka chhuah ang.

Hengte hi ka tihlawhtling zo lo hle a. Sorkar motor-te pawh Official duty lem loah ka hmang ve foa, computer-te, lehkhapuante pawh sorkar thil ni lem loahte ka hman chang a awm a. Mahse Office bungraw paipawn haw ang chi hi chu ka ngaihsan loh zawng tak a ni.

Ka mimal nun leh Office-ah pawh ngaih­san tur ka awm ka hre lo. Min ngaisang turin tumah ka beisei lo bawk a. Dik tak chuan ka thiam tawk loh avanga ka tihtur ka tih loh - Central lama Mizoram ICDS fakawmzia ka tarlang zo lo te, kan hote thinlunga Mizoram ICDS ṭhatzia leh fak tlakzia ka thun thiam lo te, mipui vantlang hriata ICDS ka chawisang thiam lo leh mipuiin ICDS an beisei dan tur ka kawhhmuh thiam lote hi ka insit ngawih ngawih a, mut hmunah a chang chuan ka zak veng veng ṭhin.

Mizorama Department hian kalphung (culture bik) a nei vek a. Ṭhenkhat chuan kalphung ṭha lo nghet leh mumal angreng zet an nei tlat tih ka hmu a. Ṭhenkhat chu hnathawktu ṭha lo leh mi awmṭha duh lote tan vanram a niin ka hria a. ICDS chuan kalphung ṭha tak nei turin ka duh a. Chu kalphung chu kan duan tur a ni. State Programme Officer ka nih angin chutah chuan mawh ka phur lian ber a. Viltu tam luatna hmunah chuan eirel a buai theih ṭhin avangin mawhphurhna insem fel dan hi ka ngaihtuah hle a. Chung lama mite tihlawm tumna ringawta kan kal chuan kalphung engmah a neih theih loh tih hmuin ka inhria a. Chung lama mite tihlawm tum nan hun ka nei lo foa, kan thawh rahah zawk erawh chuan hotute mit kan tlun loh chuan ka tan thil zahthlak takah ka ngai thung. Kan hna leh mawhphurhna awm sa hmanga hotute lawm zawng sawi aia a hranpaa tlawn lungawi tum hi thil ngaihsanawm lo tak niin ka hre ṭhin.

(1) Anganwadi Worker bantir leh lak thuah CDPO-ten thuneihna pumhlum nei se ka ti a. Mahse dik lo tak leh hleih nei taka thil an tih chuan CDPO chu ka hrem turah ka ngai thung.

(2) Anganwadi Centre sak chungchangah thuneitu CDPO, pawisa hmangtu Coordination Committee ni se ṭhain ka hria a. Vawiinah chuan India rama Anganwadi Centre building ṭha ber ber kan lo nei ta.

(3) ICDS rawngbawlna zinga mipuite hriat lar ber, Nutrition hi biak-in thawhlawm ang maia kan zahder loh chuan kan inveng seng dawn lo tih a chiangin ka hria a. Chu vang chuan Nutrition chungchangah chuan fimkhur leh khirh taka kan awm a ṭul hlein ka hria.

Kum 30 chuang hnua han thlir let chuan lunglenna leh mihring hming lam chhuah duhte ka nei nual. Kei zawng mi duhthawh ve thei tak ka nih avangin miṭhate hming han lam chhuahte hi ka duh ta mai ṭhin:

1. Ngopaa kan Chowkider Pu Rohnuna inpekna te, kan UDC T.Lalsawma rinawmna te, kan Driver Dengthuama motor chinchang hriat hnehziate khan min hneh a.

2. Kan Director hlui Pu Dengchhuana nena Sangau leh Phawngpui tlang vel kan fan te, Zawlnuam, Ngopa leh Kawrthah vela kan han tei velte kha chu a lunglenthlak ta hle a. Kan Minister zingah Pu R.Tlanghmingthanga avanga kan Anganwadi Centre-te mimal contractor kuta lut lova mipui kut thlaknaa kal thei kan ni hi ka lawm a. Pu Lalramthanga Tochhawng khan Posting Norms min siamsak a. Mahse keimahni lam fel loh avangin kan hmang mumal ta loa, a pawi hle.

2. Kan CDPO zingah Pi B.Thangseii te, Pi Zoramthangi Chhangte te, Pi W.C. Zorammawii te, Nl Sailopari te, Pi Duhveli-te leh Pi R.Laldinpuii te felzia leh inpekzia te ka hmuhin zahawm ka ti a. Heng mite awmnaah hi chuan Anganwadi a phuisui mai a, office a fel mai bawk a, nutrition sem a fel mai zel a. Hetiang mite awmnaah hian a ni, Staff te pawhin ṭhahnem an ngaih a, khawtlang mite'n ICDS an tuipui a, ICDS-ah rinna an nghah thin ni. CDPO ṭhenkhat awmna hmun apiangah mipui hi an phur lova, staff-te an khawngaihthlak.

3. Kan Circle Officer-te zingah fel tak tak an awm a. Mabiaki te, Serchhip Biaka te, Ngopa Hmingtei te, Reiek Pu Dawla-te leh midang, ṭhahnemngaihna nena thawktu zawng zawng te fakawm ka ti a. Chung mite avang chuan vawiinah chuan mawi takin ICDS a par chhuak a. Chutihlai vek chuan Circle Officer ṭhenkhat chu Zirtawpni chawhnu apianga mahni khaw lama haw, mahni venga Sunday sikul kai kim, Thawhlehni chawhnu vela Office zawm ve leh chauh chunga Pathian rawngbawl ni awm taka awm tlatte kan awm a. Chawlhkar khatah ni nga tal thawk tura beisei kan nih laia nithum ngawr ngawr thawk te kan awm a. Thenkhat lah zurui titih chunga bial fangte kan ni nawk a. Heng mite hi chu thawk ve lo law law se Mizoram ICDS kan hlawk zawk ang.

4. State ICDS Cell a ka thawhpuite thawh­rim zara Mizoram kan mawizia pawh sawi tham a awm a. Mizoram pumpuiah kumtin Best Anganwadi Award kan sem thei a, honorarium-te pawh fel takin kan sem a. LIC chhawr tangkai mi engemawzat an awm bawk.

5. Kan Department-in Cashier tha berte zing ami kan han nei te hi a vanneihthlak. Hetiang Cashier hi nei ta lo ila kan Department buai dan tur leh puanhnuai thil tam turzia ka ngaihtuah a, lawmawm ka ti takmeuh mai. Mi rinawm chu an huaisen a, mi huaisen chu an rinawm fo thin si a.

Anganwadi Training Centre kan han sa a. Keini kutchhuakah chuan mawi ve hlein ka hria a. Kan JE-te thawhpui an nawmzia hi mi zawng zawng hriat tlak a ni a, kan Principal thahnemngaihzia han hmuhin a thlamuanthlak bawk.

Lungleia Training Centre neih ka nghahhlelh tehlul nen a Centre building tur kan nei thei tlat lova. Classroom, Choka, Hostel-te leh Office awmphung pangngai deuhva mi 35 train theihna tur, cheng singkhata luah tur In chu Mizoramah tunlai ang hunah a awm thei tawh lova. Central lamin din min phalsak diam tawh si, a building neih loh vangin kan din thei ta lo. Keima chakna leh thiltihtheihna bak a nih avangin nghakhlel tak chungin kan la tipuitling thei ta rih lo a ni. Keiin chhimbial mipui tan chuan Community Hall pasarih belh khawm ai pawha an tan hlu leh ṭangkai tur zawk nia ka rin kha a pawimawhzia ka'n sawi kual lauh lauh pawhin ngai pawimawh tura ka rinte'n an ngai pawimawh tlat lovin ka hria a. Ka uipui ngei mai. Kei aia tihdan thiamin rawn din se, kalphung tha tak neiin Lungleiah hian Training Centre din ila Chhimbial chhanna kawng khat a ni ngei ang. Mahse thil hi a pawngpaw awm ve ringawt a a tihdan a dik loh chuan a hlu mang hauh lo.

Ngopa leh Phullen Project i bel chiang ta hlauh a nih chuan CDPO fel hnuaiah chuan mawi takin ICDS hi a par chhuak a, a parzu te hi khawtlangin a tlan mawlh mawlh a ni tih i hmu ang. Chutihlai vek chuan CDPO fel lo hnuaiah chuan chhuanlam hlir i ngaithla ang a. Khawtlangin an tuipui lovang a, thawktu dangte hmel a hlim lo ang a, khawiah emaw zep ruk engemaw a awm tlat tih i hmu ang.

He khawvelah hian mi pamham, remhre si lote kutah chuan bahhnukte pawh dah ila engmah kan anpui chuang awm love. Project ṭha tlawh changa lawm avanga hnuk a ulh theih laiin project ṭha lo tlawh chang chuan pawisawitute hrem loh hi Pathianin a hremtu tur dinhmuna ding zawng zawngte hi a leh hrem zawk ang tih hlauhawm tak a ni.

Pathianin duh taka a siam kan mihring puite pawh ni satliah lo, kan Mizo puite hamṭhatna tur ngaihtuah tura min dahtu sorkar leh Pathian rawng kan bawl theihna chu kan hnaah a awm ka ring ṭhin a. Hnaa rinawm si lo, kohhran leh inkhawmna lama ṭhahnemngai anga inlantir mite hi ka mi ngaihsan lem loh zinga mite an ni. Eng hunah emaw chuan Pathian hian a la hrem ngei ka ring a, hrem deuh se ka duh hial bawk!

Mahnia rawksai inah chawp a Tuivai luiruama kan bir thlak a, kan chhuah chhoh leh te; Sialkal tlangdunga chhun ni sensat vanglaia kal paha hmutau kan vai te; Public meeting a ICDS awmphung leh nihphung kan sawi chiam chiam lai te; hotute hnung zuia Mizoram chhim leh vanga kan phar dawr dawr lai te; Guwahati leh Delhi vela Mizoram ICDS chhuang tak chunga kan vai ve pap pap lai te; Delhi leh Guwahati-a vawi duai lo kan training-te leh Directorate-a State ICDS Cell-in thawh tur kan neih mang loh lai te; tun hnua kan hna tamzia leh kan ṭul ve ṭhinziate ngaihtuah reng chungin kum 30 chuang zet kan lo ṭulpui ICDS chu ka lo kalsan dawn ta a. A lum chin tawk aṭang erawh chuan ka la ai ve foin ka ring.