Written by
- Dr C. Lalengkima

Independence Day-a CM thusawi bihchianna: Public policy mit aṭangin

Mizoram Chief Minister zahawm tak Pu Lalduhoma chuan chief minister a nih hnua India zalenna champha, Independence Day 2024 lawmnaah a thusawi hmasa ber August 15, 2024 khan Lammualah a sawi a. Hemi chungchang hi uluk deuh hlekin mipui ngheng hmalakna (public policy) mit aṭangin I’n bih chiang dawn teh ang.

Mamawh lai hriat chian (problem identification)

Public policy-a thil pawimawh hmasa chu harsatna kan tawh chhan, kan tawh mek hriat chian a ni. Chief Minister thusawiah hian Mizoramin harsatna kan tawh hrang hrangte tarlan niin, a sutkianna tur leh siamṭhatna (corrective measures) hmuh tur pawh a tam viau mai. Kan harsatna leh hmasawnna kawng dâltu lian ber pakhat chu kalphung dik tawk lo, mahse, hun rei tak kan lo kalpui tawh avanga kalphung pangngai ang hiala kan lo neih tawh, mipui lam pawhin a dik tawk lohna kan hriat loh, a fel lo tih kan hriat loh khawpa kalphung nghette hi a ni. Heng bakah hian ram pum anga kan buaipui ṭhin loneitute harsatna sutkiansak tur lam te, hmalakna kal phirsî deuh ṭhin hmun khat aṭanga kaihhruaina tur ruahmanna te, sorkar dan awm sa a taka hman ṭangkaina tur te, thiamna hmanga eizawnna lam hawi leh hmun danga Mizo awmte harsatna sutkianna lamte a rawn tarlang a ni. Kan harsatna hrang hrang a rawn tarlante hi tun dinhmunah chuan kan mamawh tak leh ṭul tak takte a ni hlawm.

Hmalakna rem fel (agenda setting)

Sorkar hian mipui harsatna sukiang tura hma an lakna kawng en hian an tih nghal theih chu an ti chho zel a, chutih rualin, a ṭhen chu ruahmanna siam leh zir chian deuh ngaite pawh an nei. Tuna chinfel theihte chu dan leh thupekte siamin an ti nghal tih pawh a lang a, dan siam belh ngaite pawh siam belh zel an tum niin a lang. Sorkar hna nghet thei ngai lova kan hriat tihngheh tumna te, aikal lak tihtawpna te, GPF leh hlawh chungchang te, Home Guard volunteer hnena ration money pek lehna te, sorkar doctor NPA enṭhat te, Secretariat lama peon tihtawp/tlemna te, ration buhfai sem chungchang siamṭhatna te, minister motor kawl tihtlemnate a awm a ni.

Hengte hi ngun taka han en hian a ṭhen chu khapna lam, a ṭhen tihtawp, a ṭhen pek belhte a ni hlawm a. Chief Minister thusawi aṭanga chiang taka kan hmuh theih chu, tun sorkar hian kalphung dik lo siamṭhat phawt a dah pawimawh ber (top priority) rih a, chumi hnuah chuan hmasawnna dang leh hma thar lakna hi a dah pawimawh niin a lang. A dik lo siamṭhat phawt tumna hi hmansawnna ruhrel lian din vak vak aiin tuna kan ramin a mamawh hmasa ber niin a lang a; hemi kawnga sorkar hmalakna hi lawmawm viau a ni.

Hmalakna kawngsialna (policy adoption)

Sorkar thar hian sorkar hmalakna tihchakna turin dan leh thupek, committee leh cell hrang hrang a rawn chhawp chhuak nual a. Agriculture Market Assurance Fund, Mizoram Sustainable Investment Policy 2024, Hand Holding Policy te, committee pawimawh tak tak–Resource Mobilization Committee, Mizoram State Policy Coordination Committee leh Mizoram State Project Monitoring Committee-te an duang chho a ni. Chief Minister Office aṭangin Zo Diaspora Cell din leh CSR Cell dinte pawh hi ṭangkai taka hman an nih chuan kan ram hian kan sâwtpui ngeiin a rinawm. Tun hma lama sorkarte aiin CMO lam hi thil ti thei zawkin, inrawlhna tam zawk turin an rawn siam dawn niin a lang a; sorkar pumpui kal dan ûm zuina (monitoring) kawngah pawh awmze thui tak a neih ngei a beiseiawm.

Hmalakna hrual mûm (policy formulation)

Tuna kan Chief Minister thusawi hi ngun taka han zir chian hian, an sorkar tirha hmalakna tur mipui hnena an sawi aṭang te, a hma lama mipui hnena an inzawrhna lam hawi deuh vek kha a ni a; chumi piah lam thil emaw hmalakna thar viau a awm rih lo. An inzawrhna ang diak diakte chuan thil an kalpui lo nâin, an hmalakna hrual mûm nan hian an lo tum sa leh ruahmanna kha a kaihruaitu lian tak chu a ni.

A hlawhtlinna thlir lâwkna (feasibility)

Sorkar policy ṭha leh ṭha lo chu a tihhlawhtlinna theihna tur lo thlir lâwkna (feasibility) ṭhat leh ṭhat loh hian hril thui viau a ni. Tuna Chief Minister thusawi aṭang hian kan sorkar thar hmalakna hi tihhlawhtlin tawh leh tih nghal theihte an nei nual mai a. An sorkar tirh lama aṭanga an hmalakna en a, harsa deuh tura lang pawh an han tih tak tak chuan an ti thei nual ta mai. Hengte en hian hmalakna hrang hrang pawh hi an tih chhunzawm theih mai chuan a rinawm. Duh ang diak diak leh an sawi angin kal nghal vek thei lo mah se, an kal tawh dan en hian Chief Minister thusawia hmalakna tura chhawp chhuah leh sawite hi an tihhlawhtlin theih mai pawh a beisei awm ta viau mai a; hei hi thil lawmawm tak a ni. Chutianga tihhlawhtling nei tum chuan sorkar pawh hi kal thei se chu a lawmawm ngawt ang.

Policy reng reng hi a thu ziak leh sawi tum ṭha teh mah se, mipui mil zawng (people centric) a ni em tih te, retheihna ûm bo tur lam hawi (pro-poor policy) a ni em tih te, a daih rei zawng tur (longevity) lam te, hmasawnna huapzo leh daihzai (sustainable development) a ni em tih te, a hlawkna kan têl let tur (investment return) lam leh kan harsatna sukiang tur tak thil ( problem solving measures) a ni em tihte hi ngun taka kan chîk a ngai fo. Chumi kawnga teh chuan Chief Minister thusawi pawh hi hmasawnna rahbi pawimawh tak thlentu tur chu a ni ngei dawnin a lang. Thil tam tak hi chu sorkar hmasa nen a danglam lem lo kan ti thei ang a, sorkar hmasa lam pawh khan ruahmanna ṭha leh thil ṭha tam tak chu an ti ngei a, an danglamna tur erawh chu a tihhlawhtlinna (implement stage) lamah a ni. Tun sorkar hian Chief Minister thusawi hi sorkar hmasate aiin tihlawhtling tam se, chu chu an danglamna, policy ṭhat biknate pawh kan ti thei awm e.

Sorkar hmasa lam nen an danglamna (policy uniqueness)

Chief Minister thusawi en hian tun hma lam aṭanga kan sawi ṭhin flagship changchawia party mite duhsakna, ‘sem leh a thlawna dawn’ emaw lam kha a awm ve lo va, hei hi thil lawmawm tak, Mizoram politics-a bung tharte pawh kan ti thei awm e. Chutih rual erawh chuan, tlema fimkhur deuh ngaih tura lang erawh chu–sorkar ber loan guarantor-a ṭan a tumna lai tak hi uluk zawk leh felfai taka kal pui a ngai thung dawn a ni.

Chief Minister thusawi aṭanga thil pawimawh tak lang chu–sorkar hnathawkte an hrût deuh hrâwkna tawhna leh la tih tur a rawn tarlang hi a ni. Tun hma lam aṭang khan kan sorkar hnathawkte hi hotu lamte hian an ngam lo deuh ṭhin em aw tih tur a ni a. Tunah hian kalphung dik leh fel zawka kalpui tumna lian taka awm a, eng tak ang zel ang maw?

Chutihrual chuan, sorkar hnathawk hamṭhatna ngaihtuah kawngah pawh hma an la chho dawn niin a lang a, an hlawh leh GPF-te pawh sorkar dangte ai chuan an ngai pawimawh deuh dawn niin a lang a; thil lawmawm tak a ni ngei ang. Sorkar hmasa lam pawh kha sorkar hnathawk hlawkpui deuh bik leh nêk thiam deuh bik hi an awm ṭhin. Tun sorkar hi chuan sorkar hmasa lam kal kân deuh ṭhin, dinhmun chhia heng–contract/PE/MR-te ngaih pawimawh hmasak an tum niin a lang a, a lawmawm khawp ang.

Duhkhawp lohna laite (criticism)

Chief Minister thusawi hi a hma lama (tun hnai deuh) chief minister lo ni tawhte thusawi aiin a tawi deuh a, chuvang chuan emaw ni, hmalakna pawimawh tak tak sawi lan tel loh pawh a awm nual. Khawpui tihhmasawnna (urban development department) leh kan ram leilung enkawltu (land revenue department)-te hmalakna tarlan a ni lo. Department hrang hrang karah heng pahnih bik hi mipui ngaihven tak, tuna kan sorkar pawh hmalakna tur ruahmanna tam tak an neih ngei ang a; chungte tarlan a ni lo hi a uihawm deuhin a lang. Chubakah, department tam tak hmalakna tur tarlan pawh tlem chuan a beitham deuh niin a lang. Tin, mipui tana awlsamna lam, tunlai thiamna changkang zawk leh technology changkang zawk hmanga thil tihna tur ruahmanna lam tarlan a ni lo va, tunlai thiamna hman ṭangkai lehzualna lam hawia hmalak hi thil ṭul tak a ni bawk awm e.

Ngun taka kan Chief Minister thusawi hi kan en chuan mipui harsatna sutkianna leh kan mamawh tak rawn buaipuina lamah nasa takin hmalak chu a tum ngei niin a lang. A thusawi tum lian ber chu, inrenchem tak chunga kalphung dik tawk loh siamṭhat leh mi tin huap hmasawnna tak tak thlen niin a lang. A thusawiah hian thil ṭul leh pawimawh tak tak (substantive) a nâwlpuiin hma kan sawnpui tur an thlûr nasa viauin a hriat. Hemi tur hian hmalakna heng–khapna leh tihbelhna dan (regulatory) pawh an siam ṭha chho viauin a hriat a; sorkar hmalakna turah thlûr bik neiin rethei leh harsa zawkte tan dinchhuahna tur kawng (distributive policy) lam pawh hmuh tur awm. Sorkar hmasa lama an lo tih tawh kalphung dik tawk lo leh fel lo siamṭhatna lam (redistributive policy)-ah pawh hma an la chho zel a, heti lamah phei hi chuan fak an phu viaute pawh kan ti thei awm e.

Tuna kan sorkar hian a ngaia thil kalpui zawnga thutlukna (programme decision) aiah kalphung pangngai lo deuha thutlukna leh hmalakna (non programme decision) hi huai takin kalpui ngam zel se la. Chu chu he sorkara mipuite’n an beisei tak, an thlir reng pawh a ni tih hriain, Chief Minister thusawite tihlawhtling ngei turin theih tawkin ṭan han la mawlh teh se.

- Dr C. Lalengkima