Mizoram MP-te an fakawm
A kamkeuna
Kan hriat ṭheuh angin India ram rorelnaah rorelna in pawimawh tak tak chi hnih kan nei a; chungte chu Rajya Sabha leh Lok sabha a ni. Rajya Sabha chu Upper House a ni a, Lok Sabha chu Lower House a ni. Rajya Sabha hi Indian union-a state leh union territory aiawha rorelna in a ni a, chumi kalh chiah chuan Lok Sabha chu India mipui zawng zawng aiawha rorelna a ni. Ram pum huapa thu pawimawh leh rorel tur chi national agenda-te chu heng rorelna in chi hnihte pawmpuina lo chuan kalpui theih a ni lo.
Rajya Sabha member tur hi state assembly/UT MLA rualte'n an thlang ṭhin a; Lok Sabha member erawh ram pumah mipuiin kan thlang ṭhin. Dân siam leh rorel reng reng mipui aiawha rorelna in Lok Sabha-in uluk taka a rela a pawm hnuah state/UT aiawha rorelna in Rajya Sabha-ah dah (put up) leh ṭhin a ni. Lok Sabha leh Rajya Rajya Sabha-in an pawm thlap hnuah President of India-in hming ziah hnan a, a nemngheh a ngai leh ṭhin.
India ram hi khawvela mihring tamna ber dawttu, mipui tluklehdingawn 1.45 awm mekna ni mah ila heng rorelna in awmze nei, nghet tak pahnihte hi kan neih avangin vawiin thlengin India mipuite hi lungrual takin kan la chengho thei a ni. Hetiang kan nih theihna chhan hi kan ram leh hnam tana sulsutu, hnam palsalṭha Mahatma Gandhi, Jawaharlal Nehru, Sardar Vallabh Bhai Patel, Bhagat Singh, Lal Bahadur Shastri, Ram Prasad Bismil, Subhas Chandra Bose leh Rani Laxmi Bai, etc. te beihna leh thawhrimna vang liau liau a ni.
Tute nge kan aiawh
Member of Parliament (MP) chi hnih kan nei a, mipui aiawh leh state aiawh MP-te an ni. State aiawh MP (RS) hi pasarih kan nei tawh a; chungte chu: pute–Lalbuaia, Lalsawia, Dr. C. Silvera, Hiphei, Lalhmingliana, Ronald Sapa Tlau leh K Vanlalvena te a ni. An hun lai zelah heng kan mi hmasate hi an zahawmin an fakawm hle. INC hian RS MP panga an nei tawh a, MNF hian pahnih an nei tawh bawk. MP (RS) ni tur hian thil namai a ni lo a, duh duha nih theih a ni hek lo. Chuvangin, kan mi hmasate hi an fakawm tak zet a ni.
Mipui aiawh Lok Sabha member 10 kan nei tawh a; chungte chu: pute–Sangliana, Dr. Roṭhuama, Lalduhoma, Dr. C. Silvera, Dr. H. Lallungmuana, Vanlalzawma, CL Ruala, C. Lalrosanga leh Richard Vanlalhmangaiha te an ni. Lok Sabha MP-ah hian INC panga, MNF pahnih, independent pahnih, PC pakhat, Mizo Union pakhat leh ZPM pakhat kan nei tawh a ni. Pu Vanlalzawma hi MP (LS) ṭum hnih lo ni tawh mah se, a ṭum khatna kha chu independent a ni. Dr. C. Silver hi Lok Sabha leh Rajya Sabha-ah MP a lo ni ve ve tawh bawk.
An ṭangkai em?
Kan MP-te hi an ṭangkai lo tih rual a ni lo. Lok sabha & Rajya Sabha member 17 kan neih tawhte hi an ṭangkai êm êm vek a, an ṭangkai dan erawh a inang lo. Dr. C. Silver phei hi chu Council of Ministers, minister of state for Ministry of Health and Family Welfare dinhmun hial a lo chelh tawh a, amah anga central minister ni thei kan la nei ngai lo. Amaherawhchu, kan MP-te hian an hun lai ṭheuhah khan Parliament ṭhutkhawmnaah thu leh hla an nei tam lem lo hle niin a lang. A bikin pute – Dr. C. Silver, Dr. Roṭhuama, Vanlalzawma, Dr. H. Lallunglungmuana te hun lai phei kha chuan ‘MP ngawi reng kan nei’ tih kha Zoram mipui zingah a lâr hle ṭhin a nih kha!
Kan MP lo ni tawhte hun lai khan tunlaia mass communication technology changkang leh social media platform hrang hrangte a la awm mumal vak lo va, chuvang chu nge Parliament House-ah thawm an nei vak lem lo niin a lang. Amaherawhchu, Pu K. Vanlalvena MP (RS) nih chinah Parliament House-ah thawm kan nei ring ve ṭan a; a lawmawm hle. July 26, 2021-a Assam police leh Mizoram police inkah chungchang Pu K. Vena’n House-a a sawi phei kha chuan India ram leh khawvel a deng chhuak hneh hle. Manipur buaina chungchang a sawi lai phei kha chuan a mike off-sak a ni nghe nghe a. Eptu pawlin Rule 167 hnuaia Manipur chungchang sawiho an phut laiin House-a buaina karah Rajya Sabha chairman Jagdeep Dhankar chuan thubuai ngaihtuah chu a titawp a, hetih lai hian MP K Vanlalvena thusawi chu record-a awm lo turin thupek a chhuah bawk. Kan MP (RS) hi che ṭha ve rem rem tak a ni. Ani hian vawi eng emaw zat House-ah thu sawiin zawhnate a nei tawh a, hlawhtling pawh a awm ang a, hlawhtling lem lo pawh a awm ang. Kan state tana a auchhuak hrim hrim hi a hlu a ni.
Kan MP (LS) Pu C. Lalrosanga pawhin CAB sawiho hun lai khan sorkar motion a thlawp lohzia a lo sawi tawh bawk a; ani pawh hian vawi hnih thum lai chu House-ah thusawina a nei tawh niin a lang. Pu K. Vena hian Dt 6.8.2024 khan Parliament session-ah Mizo ṭawnga chanchinbu chhuah online hmanga diltute harsatna tawh chungchang a sawi thei leh hlauh a; dilna form-ah Mizoṭawng tick tur awm ve lo chu Mizo hnam tana kawng hawng ve turin theihtawpin House member-te hmaah huaisen takin a au chhuak leh a, a hnuah ziakin a delhkilhna a hnutchhiah zui bawk. Kan ram leh hnam tan a thawk ṭha hle.
MP (LS) kan neih tharlam ber Pu Richard Vanlalhmangaiha pawhin August 9, 2024 khan Mizorama vawk vulhtute harsatna tawh mek leh ASF hri leng vanga sum hloh tam tak do let nana zangnadawmna pe tur leh Mizoram sorkarin hemi kaihhnawiha ṭanpuina a dil leh proposal a thehluhte pawh tun thlenga a la reh vung vung chungchangte sawiin, central sorkarin theihtawp chhuaha Mizoram chhunga vawk vulhtute harsatna sukiang turin a ngen bawk. A thu sawi tawp lamah ṭawngkam hnih khat Hindi-in a sawi tel zauh phei kha chu a fakawm hle. Hun thawl deuh neiin duh tawkin han chhampual ve hman phei se’ng chuan Hindi leh English lamah kan duai bik lo a ni tih an hre ve ngei ang. Hetiang mi talented hi central lamah hma latu tur kan nghahhlelh nachhan kha a takin a lo lang chhuak ta a, kan zahawmna (Maryada) a tizual sauh a; a lawmawm tak zet a ni.
A tlangkawmna
Kan politician-te dinhmun tlangpui kan hre ta ruak mai. Parliament session-a thusawi hi harsa tak a nih laiin kan MP pahnihte hi chuan an tum hrim a; theihtawp chhuaha an beih ve avangin kan ram hmel an pholang ve thei ta a ni. A nihna takah chuan tumna a awm a, hrât lâk fe a nih loh chuan ṭawng lamah hian kan leili hian central India lama mite leili a pha ve ngang lo va; thiam dan inchen rengah pawh mahni ṭawng kan ngaina lutuk leh kan pianpui ṭawng bak hman kan tum lo lutuk hi mipui hma leh hnam dang kara thusawi kan hrehna leh kan tîmna chhan ber a ni. Ziak lamah erawh chuan Mizo fate hi kan buai lem vak lo, office file note leh concept paper buatsaih kawngah pawh hnam dang aiin kan lak tlak zawk tlangpui tih a tak ngeia hre chiangtu ka ni ve tlat. Rajiv Gandhi (L) PM lai khan foreign a zinnaa a thusawi tur ziaktu ber chu Mizo pa a ni ve tlat, Mizo pa ziah loh kha chu a ngaisang vak lo tih thawm a awm. Chuvangin, ziak zawngah chuan Mizote hi kan duai bik lo. Mahse, ṭawng dang (second language) kan thiam sa reng pawh hi a takin kan hmang (practice) tlem lutuk a, hei hian harsatna min siam a ni. Entirna’n, Nl. Baryl Vanneihsangi, MLA pawh sap a ni lo, mahse, sapṭawng a hman ṭhan avangin sap ho ang thawthangin a ṭawng nâl thei a ni. Tuna kan politician-te, a bikin minister leh MLA chinte ngat phei hi chuan sapṭawng leh Hindi hi nâl taka hmang thei turin spoken class kal ṭha leh vek thei se a tihzia ngawt ang. Ṭawng lama kan chak lohna hi hnam dangte min tlân pelhna leh min hmuh hniam (look down)-na lai tak a ni bawk.
Engpawhnise, tuna kan Zoram state leh mipui aiawhtu MP pahnihte hi an ṭhutna House lam ve veah chuan an chhuanawm rih khawp mai. Political party nihnain kan thlir tur a ni lo va, kan ram tana an thawh dan azirin kan thlir mai tur a ni. Tu party pawh ni se, kan ram leh hnam tana an thawh ṭhat chuan kan chawimawiin kan fak ngam tur a ni a; chutiang bawkin an dik lohnaah kan sawiselin thurawn ṭha leh chhenfakawm kan pe ngam zawk tur a ni.
- Dr. C. Lalrampana