Written by
- Rev. Dr. Zaichhawna Hlawndo

Party sawrkar nge mipui sawrkar

America president 16-na Abraham Lincoln-a khan democracy chu mipuite sawrkar, mipuite siam leh mipuite ta (Democracy is a government of the people, by the people and for the people) tiin a lo sawi tawh. Zo fate, India ram rorelna hnuaia kan intukluh aṭangin inthlanna democracy hmanga Mizoram sawrkar kan siam tawh dan chu -‘Democracy chu political party sawrkar, political party siam leh political party ta (Democracy is a government of the political party, by the political party and for the political party) tih angin kan kalpui a ni ber mai.

Mizoram state-a sawrkarna kan lo neih tawhte hi party sawrkar a nih dan leh mipui sawrkar a nih lohzia hre chiangtute vek kan ni. Sawrkarna chu political party-te’n an ta emaw an tih avangin mipuite pawhin party kutah awm turin kan dah tawh niin a lang. Party pawhin inthlahrung miah lovin an ta neih hmiah ta zel a, kum 5 chhung chu an vawk lal lên tawp ṭhin a ni ber mai. Hetiang hi democracy sawrkar kal dan tur dik chu a ni lo tih chu Abraham Lincoln-a sawifiahna aṭang pawh hian a chiang hle a ni.

Sawrkar chu political party mi leh sate ta tura siam a ni lo. Mipui sawrkar, mipuite vote hmanga siam leh mipuite tana siam a ni a, party mite chu mipuite chhiahhlawh hna, rawngbawlna hna thawk turte chauh an ni. Mahse chu tak chu ‘A letlinga vuttui thlawr bel’ tih ang maiin a letlingin kan kalpui mek a. Sawrkar chu party mite lal leh thuneihna hmanga inlek velna tur emaw kan ti niin a lang. Hetianga sawrkar kan kalpui avang hian ram, hnam leh mipuiin kan tuar nasa em em a, kan khawtlang nun leh Kristianna a ṭha lo zawnga a nghawng dan chu kan hre vek awm e.

Chutianga sawrkar chu party ta tur emaw kan tih tawh avangin inthlan dawn apiangin eng party-in nge sawrkarna siam thei ang tiin ngaihtuahna kan seng a. Party ho lahin ram hmangaih leh ram siamna lam aiin an party ta tur sawrkar siam tum kha an thupui ber a ni tawp mai. An sawrkar theihna tur a nih dawn chuan eng hmanrua pawh hman an duh ta emaw tih mai tur a ni. Mipuite rilru hneh leh hmin a ngai si a, manifesto ṭha an insiamsiak ta chiam chiam mai ṭhin a ni. Mipuite chu sawrkarna siamtu party-a awm ve loh hlauhna thlipuiin min nuai vel ṭhin a ni ber mai. Party-a in hmangte chuan kan party awmna an sawrkar loh chuan kum 5 chhung chu kan duh emaw, duh lo emaw, kan sepui ruah tuar tlawk tlawk ta ṭhin a, a tlak tlak vanduaiah kan ti a ni ber mai.

Party hruaitute chuan, “Mipuite sawrkar kan siam dawn, mipuite tan kan thawk dawn, thlei bik kan nei dawn lo,” tiin an campaign a. Chung mite chuan sawrkarna an han siam hnu chuan, ‘Kan sawrkar, kan party, kan mi leh sa tih mai pawh duh tawk lovin kan chhungkua’ tih hial ṭawngkamte pawh an hmang hreh lo. ‘Kan party mi leh sa lo chu eng atan mah ka ti lo’ tih rite pawh hriat tur a awm. Sawrkar hna thar lak, hna thawh kaisantir leh hna thawhna hmun sawn chungchangah pawh an party mi leh sate chu duhsak turah an ngai a, party mi leh sate pawhin mi dangte aia chanvo ṭha chang turah an indah hmiah tih mai tur a ni. Sawrkar chu party sawrkar, party ta nia ngaih tlatna chuan dik lo taka rorelna, thlei bik neihna a hring lo thei lo. He ngaihdan leh tih dan tur dik lova party sawrkar siam hian Zo fate thinlung a eichhia a, ngaihdan dik lo, tih dan ṭha lo leh kalphung dik lo chu Zo fate nunah nghet takin a tuh a, a pawi tak zet zet a ni.

He party sawrkar kalphung (system) salah hian mipuite kan tâng a, kan zavaia chan tur ‘Mipui sawrkar’ duhin kan rûm tak meuh a ni. Kan ramah roreltu ṭha leh rorelna ṭha, ram leh hnam damna sawrkar kan zawng a, mipuite kan beidawng a ni ber mai. Party hruaitute chuan mipuite duh dan hriain Pathian ṭih mi, mi hmingṭha tak takte pawh an party sawrkarna siamtu turin an zawng leh zel a. Ram leh hnam hmangaih a, khawtlang hmasawnna duhtute pawh chuan rilru ṭha tak puin party chu an han zawm a. Mahse, party bâwm chhunga an han luh chuan chu bâwm bawlhhlawh chuan a lo tibâl leh ta ṭhin a ni. Party chhung chu lal leh thuneih inchuhna leh indona hmun a lo ni tih an hriat chuan beidawnna khurah an tlu lut leh ṭhin.

Party sawrkar kan siam chhung chuan mipui sawrkar chu kan nei ngai dawn lo tih hi thil chiang tak, kan pi leh pute’n thlasik anga khél loa thil thleng tur an lo sawi ṭhin ang hi a ni. Chutianga mipuite’n kan beisei democracy dik taka rorelna tur - mipuite sawrkar, mipuite siam leh mipuite ta tur chu a pian theih dawn si loh chuan engtin nge kan tih tak ang?

Party sawrkar ni lo siam chu kan duh em, tiin inzawt ta ila, duh e, kan tih vek a rinawm bawk si. A nih chuan party tel lo chuan sawrkarna siam chu a siam theih rêng em? India Constitution-ah hian party mal chak awm lova sawrkar siamte chu danah a awm reng em? Thil theih a nih si chuan mipuiin kan duhthusam ber siam tur chuan hma kan la mai dawn lo’m ni tih chu bengsika ngaihtuah a ngai ta a ni.

India ram dan hnuaiah hian party mal hmang kher lovin party hrang hrang emaw, pawl hrang hrang inzawm khawm leh mimal candidate-te’n sawrkarna a siam theih. Chu chu inzawm khawm sawrkar (collision government) an tih ṭhin hi a ni. Zo fate chuan kohhran leh pawl hrang hrangah democratic system hmangin roreltu te, hruaitu te, mawhphurtute kan inthlang ṭhin. Kohhranah pawh rawngbawltute kohhran upate pawh kan thlang ṭhin a, kan thlan chhuah apiangte khan mawhphurhna fel taka insemin ṭha takin ro an rel mai ṭhin. Chutiang zelin, pawl lian tak YMA, MHIP, MZP leh a dang dangahte pawh party candidate siam chuang lovin mi ṭha leh fel hruaitu tlak nia an ngaihte kha candidate-ahte an siam a, an duh an thlang mai ṭhin bawk.

Party politics chu sualna zung ber, mipui sawrkar kan neih theih lohna chhan a ni tih kan hriat tawh si chuan engtin nge hma kan lak tak ang? Kohhran leh NGO hruaitu kan thlante hmanga pawlho ṭha tak leh chak taka a kal theihna tur hian moderator/president/superintendent/chairman ṭha tak neih a ngai kher lo tih kan hria. Kohhran leh pawl kal dan mumal tak, Pathian dana fel taka rorelna kalphung ṭha tak khan ṭha lo thei lovin kohhran leh pawl hruaitute hna a thawhtir zawk a ni. Kan ram hmasawnna tur chuan hruaitu lu ber, chief minister ṭha deuh neih ngai nia kan hriat tlatna chhan pawh hi kan kalphung dik loh leh ṭhat loh vang zawk a ni.

Tuna party sawrkar system Mizorama kan kalpui dan aṭang phei hi chuan chief minister ṭha leh fel tak nih kha thil theih loh tluk a ni. Kan neih tawhte leh neih mek pawh mi ṭha tak tak vek an ni alawm. Ṭhat theih miah lohna bâwma an awm vanga duh anga ṭha thei lo mai an ni zawk. Chuvang chuan kan ram leh kan hnam damna turin bul kan tan ṭhat a ngai.

Party sawrkar ni lo hi siam tum hrim hrim phawt mai ila, chu chu mipui sawrkar neihna tur chu a ni mai. Mi tlemtê hamṭhatna tur, tu emaw ta bik tur, neitu bik tur awm siam tumna rilru mipuiin kan put tlatna hi bânsan a, kan harh chhuah a ngai a ni. Kohhran inthlanin - roreltu tura kan duh Pathian ṭih mi, manṭang eitu tur pawh nei ve lo, tu party emaw thununna hnuaia awm lo kan thlang mai ang. Pathian duh dan anga fel taka roreltu tura kan rin candidate-te kha thlang mai ang a, chung mite hmang chuan mipui sawrkar chu mipuiin vote hmangin kan din mai dawn a ni.

- Rev. Dr. Zaichhawna Hlawndo