Written by
Lalchawiliana
Chhinga Veng

Kalphung thar sawhthing hi


Mizote hian sawhthing hi kan hmelhriatna chu a rei tawh hle mai a, thil hlawk tak ni pawhin a lang. Chuvang chuan mi tam tak hian market ṭha hre lo chung pawhin an ching ṭang ṭang tho a. Sawhthing hi a thar hma a, kum khat leka thar mai a ni a, Mizo mipui hian kan hmelhriat sa, kan ram a ngeih tih pawh kan hriat chian sa, kan thiam zawng hlawk bawk si, hausakna tling thei, pawl 3 pawh pass loin enkawl puitlina hlawhtlinpui theih a ni.

Tunah chuan hetiang lama mithiam Ph.D te an lo chhuak tawh bawk nen, sawhthing hi chi hrang hranga siam dan a awm a, a leitute’n an lei duh dan tur anga siam dan te, a oil lak dante pawh a awm. A oil hi kum 15 kal tawhah khan litre 1 Rs 6,000 – 10,000 man a ni a, tunah chuan a to tawh viauin a rinawm. Mithiamte sawi danin kg. 20 aṭangin a oil litre 1 a chhuak thei. Kan ramah sawhthing oil lakna khawl kan neih hunah chuan sawhthing hi tam lua a awm lo ang. Sawhthing chanchin hi chu chipchiar zawkin mithiam zawkte leh kum tam tak chhunga practical-a chik taka lo thawktute sawiah dah ila. Youtube-ah pawh en tur tam tak a awm bawk.

Sawhthing hi hetianga ṭha leh hlawk hle bawk si, ram dangte pawhin an lei duh em em leh nghal, kan ramah a ṭha duh em em bawk si a. Tun hma kan sawrkarte khan hman aṭang tawh khan ram tan lo buaipui tawh awm tak a ni a. Tunah hian engti zia nge Mizo mipui tam zawkte hi ei leh barah leh economic-ah heti em ema kan intodelh lo chauh pawh ni lovin, pachhe em em leh rethei tak leh hniam taka kan la khawsak reng mai hi le? Kan rilru leh kan tumte pawh a hniam zo vek tawh a nih hi. Kan tlai ṭep tawh alawm le. Dan lova thil tihte pawh dan emaw tiin kan en liam mai mai chu a nih tawh hi. Mi tam zawkte hi chu therhlo beisei lo thei lo leh kutdawh rilru pu leh rualawt ngawih ngawih mai kan ni tawh a, hetiang dinhmuna Mizo mipuite kan han ding ta tlat mai hi chu lung a va chhe tak em. Kan pi leh pute aṭang khan mipuite hi hetiang chu kan nih ngai loh kha maw le. Ram leh hnamah hian a chhe zawngin emaw, a ṭha zawngin emaw mi pakhat pawimawhzia hi chu i sawi tel lo mai ang.

Hman kumah sawhthing kg. 1 cheng 6 a nih laia Synod leh MHIP-te’n sawhthing hralhna a hun laia to tak, kg. 1 cheng 26 rate-a market ṭha an hmuh a, an hralh leh theih loh dan te, sawhthing an dah ṭawih zozaite kha mipuite hian kan la hre reng. Chuvang chuan, Zoram min dinchhauhtirtu tur, tunlai sawhthing hi kalphung thar sawhthing han tih loh rual pawh a ni lo. Ṭhangthar zelte pawh hian Mizo mipuite min dinchhuahtirtu hi an la hre reng dawn a ni.

Tun hmaa kan ram lo hruai tawhtute khan sawhthing hi lo up bet lovin international-ah khan lo tender tawh ni se la chu, tunah hian thingthlang khaw tinah cement concrete building a ding tlep tuar tawh tur a ni. Kan ṭhalaite hian ram danga inhlawh hi an sawi an sawi lo bawk ang a, an taima a, hna thawh tur hre lo pawh an awm lo tur. Kan huan tam zawkte hi chu khawl hmanga thawh theih a ni dawn a, keimah ngei pawh hi mi in hnuai luaha awm reng tawh lovin, mahni building-ah ngei hahdam takin ka awm thei ve tawh tur. Nimahsela, kan sawrkarte khan chutiang lam kawng chu min zawhpui bawk si lo a, anmahni leh an chhungte chauh an ngaihtuah emaw tih mai tur a ni. Tuna thingtlanga harsa tak taka la awm te leh khawpui chhunga mi in hnuai luahte leh, kum upa tawh, sawhthing huan siam peih tawh si lo, fate duh anga enkawlna tur pawh nei lote hian khang hun zozai liam tate kha kan ui ngawih ngawih a ni. Tun hmain ram pawi in lo khawih tawh pawh a ni mai thei a, sawhthing international tender in lo ti hi pawi kan a, party pahnih chu kan hnawl ta che u a ni.

Hmân kum mai deuh khan Mizote’n kan mita kan hmuh theih tur leh kan kuta kan khawih theih turin sawhthing kha a rawn to thut mai a. A to dawn tih pawh hre lawk miah lo, mahni neih neiha lo neite khan cement concrete building an sa vek a, lo hre lawk ni se la chu a khua khan concrete building leh car ṭha tak tak an neih vek a rinawm. Mahse, mi pakhat chuan concrete bulding sa lovin in pangngai a sa a, motor a lei a, a fapa sikul ṭhaah a dah a, tunah officer lian tak a lo ni ta. Hei ha, hui ha, hun kha zozai liam ta kha ka va han ui tak em. Ṭhangtharte tal hi chu han vannei hram teh u.

Horticulture mithiamte chhut danin, a phei zawngin ft. 1 danah, a chho zawngin ft. 1 leh a chanve danah khur verh ila, hectare 1-ah khur 74,000 a leng a, ft. 1 dan zela chinin, bi 1,00,000 a leng an ti. Khur 74,000 hi 4,000 paihin 70,000 chauh dah ila. Tin, a verhna khawl diameter inchi 10 hi petrol hmang a ni a, cheng 25,000 man a ni. Ram leilung azirin minute 1-ah khur 10-20 a verh theih. A khur hi kar hnih khat ni sáah pho ila, a khurah kâng vâp al hnawh khat leh vek ila. Tin, hlo thlawhna khawl a awm bawk a, petrol hmang bawk a ni a, chu chu cheng 15,000 man a ni. Ni khatah pa 10 deuh thaw tha a hen an ti.

Thil dang sawi tel miah lo pawhin sawhthing chauh pawh hian kan ram dinhmun hi sang takah min hlangkai daih thei a ni. Heti chung pawha sawichhiatna zawnga la sawi sawp la sawi sawp a, la sawichhe ṭang ṭangtute hi chu kei chuan ram leh hnam hmangaih lotu te, vote leh lal ṭhutthleng leh sum chauh duhtu te, ui puar koh kal aia ui rilṭam koh kal a awl zawk tih policy kalpui lui tlattuteah ka ngai. Belchian an dawl lo a, ṭawngkam thiam a, mipui bual ât tuma ram leh hnam din khawchhuah tak tak duh lo a, therhlo leh dawt leh thu dik chanve phuah pawlha mipui bum leh tihlawm tumte an nih ka ring.

Mi ṭhenkhatin sawhthing in lei a tidâ an ti a, khaw ṭhenkhat ve thung chuan lei a tida lo, sawhthing kan chawh hian lei kan tiphut a, lei a tida chuang lo, kan chinna ngaiah kum 3 kan chin pawhin lei a dâk kan hre lo an ti ve bawk a. China pawh khian an chinna ngaiah hlir an ching niin an sawi bawk. Ṭhenkhatin a chi damdawia chiah hi organic a ni lo a, a hralh theih loh an ti a. Horticulture lehkhabu pakhat ka chhiarah chuan, thlaia chemical tam deuh pawh hi darkar 7 chhung tuiah chiah ila, a pawi lo tih a ni. Tin, Ph.D pakhat chuan leiṭha chemical pawh hi a pawlh dan tawk a awm a, leiṭha hmang mah ila a pawlh dan tawka kan pawlh chuan kan thlaite hi organic a ni tho a ti bawk.

Kan sawrkarah hian cheng 50 aia hniam loa kan hralh chuan Mizo mipuite hi kan dingchhuak ngei ngei dawnin a lang. Mipuite kutah sum a tam ang a, sum tualleng a tam dawn a ni. Chuvang chuan kan sawrkar hian moral reform a kalpui ngei ngei a ṭul dawn. Nakin lawkah chuan sawhthing hi a pulung a hringin kan hralh phal a rinawm loh. Sawhthing hian kalphung thar sawrkar hi awlsam takin a tihmingchhiain a tihmingṭha thei dawn a ni. Kalphung thar sawrkar hian international-ah a tender niin kan lo hria a, chumi level bawka an rawn chhan chuan, a chhangtute pawh hi Europe lam ni thei se a duhawm hle. Kan ram, ar hmai tiat leka tharte chu an lei zo thei ngeiin a rinawm. Lei zo thei dawn lo awma a lan chuan a leitu turte hi kan sawrkar hian thlang tam mai se la.

Sawhthing hi a hralh hunah tih luih palh a awm theih lohna turin, khaw tinah a hralhtu mi mal malte’n mahni number nei vek se la, an bag pawnah an number leh an khaw hming ziak zel se la, chu an hming leh number-te chu VC leh YMA-te’n a inang chu hming list kawl ve ve se la, tu emaw bag-ah dik lo a lo awm a nih chuan awlsam takin a hriat theih dawn a ni.

Mizote hi dinhmun sang taka kan din khawchhuah ṭheuh theihna turin kan sawrkar dinglai hi tihbahlah tum mai lovin, ṭawngṭaipui zelin, an tha i tichak ṭheuh ang u.

- Lalchawiliana, Chhinga Veng