Written by
- Rev. Jh. Za Hluna

Ram buai lai politics leh tun

Kum 1986 a Mizo National Army leh India sawrkarin remna thuthlung an ziah hmaa kan rama politics leh sawrkar kal dan leh kan tun hun te hi ka ngaihtuah neuh neuh ṭhin. Khatih lai kha chuan Poiltician-te'n inthlan dawnah vote an zawng ve cham cham a. Keini thingtlang khuaa awmte phei chu, candidate-te'n chhang kanna tur têl ṭin leh thingpui thlum kan in ve theih na'n chini min pek kha chuan kan lawm em em a. A buhban fai lampang kha chu lungawi takin kan lo intum ve mai a, candidate-te phût zel chiah pawh kan ngai tawh lo, têl ṭin khat leh chini bag khat min pe tawh a, a sêng nasa tawh lutuk, kan inthlahrung tawh. Zanah party hotute inah kan kal khawm a, chhang kan leh thingpui thlum kan eiin kan in a, kan lawm lutuk a dang kan ngai tawh reng reng lo.

Kan candidate felzia, a kianga awm nawmzia, thingtlang mite a pawl thiamzia te chu kan sawiho tel tel a, chuvang chuan kan vote dawn a ni ringawt mai. A tawp lamah phei chuan nuho leh nulaho titi phei chuan, kan candidate kut nozia te, a hmel ṭhatzia te an sawi a, thil dang a ngai tawh lo. Thil pakhat chauh avang lo chuan kan phatsan dawn lo reng reng, Mizo National Army (Mizo sipai te) a do a nih ngawt loh chuan.

Kan hnam sipaite a do a nih vaih erawh chuan kan laka a thiltih tawh zawng zawngin awmzia a nei chuang lo, kan hmelma a ni nghal mai. Ram hmangaih vanga kan laina, kan ṭhiante an rammut mek avang a ni ber ang chu, kan Zoram hi kan hmangaih ngawih ngawih mai a ni. Candidate chuan ram a hmangaih a, kan hnam sipaite duh loh zawnga thil a ti emaw, thu a sawi emaw a nih chauh loh chuan a lakah engmah dang kan phut vak lo, chhang kan leh thingpui thlum ina kan lo inpawl khawm vena tur kha a tawk lutuk ringawt.

Politician-te lakah mimalin mahni hlawkna lo beisei bik vak ngaihna kan la hriat loh vang pawh a ni ang, kan MLA-te'n an bial (area) tihhmasawnna tur fund an neih leh neih loh lam kan ngaihtuah lo va, a hriat pawh kan hre hek lo. Mahse School a ding chum chum a, lehkha kan zir ruih ruih a. Zirna In sak nan sawrkar sum engzat nge lokal kan ngaihtuah lo, khawtlang hnatlang kohna au aw 'Tlangau' a lo au va, 'Khaih khaih khaih, naktukah paraimari sikul saa a pachhuak hnatlan tur a ni a, a thawk lo chu run in ni ang,' tiin. Kan thawk chhuak sung sung a, a ṭhenin mau an sât a, a ṭhenin thing an pû a, a ṭhenin bankhur an lo cho va. A ruhrel kan peih fel ta maw tihah chhungtinin Di phur hnih phur thum ṭheuh kan han keuh leh sung sung a, school zirna In nuam leh dai ruih mai, vaiho rangva hnuai aia nuam zawk chu kan nei der mai.

A chhungah taima takin thiam kan zir a, chawhma lamah sava hming hrang hrang kan chham rual a, Daikat, Dawithiamaar, Dawket, Hrangkir, Irliak kan ti rual a. Chawhnu lamah 'hmun' kan hun leh a, a pawl hniam deuhvin pahnih hmun khat pahnih, pahnih hmun hnih pali kan zir leh a. A pawl sang deuhvin Pakua hmun khat pakua, pakua hmun hnih sawmpariat an lo ti thum deuh huk huk bawk a, pakua hmun sawm leh hmun hnih za pariat tih a 'riat' hi phur fahrana kan lam san pir vin ṭhuai tawh chuan tlai lam sikul ban a lo hnai tihna a ni ṭhin.

Tuikhur siam nan sawrkar sum lokal hun kan nghak lo va, tuikhur tak phei hi chu mi tlawmngai falte'n midang phut hauh lovin, mahni hming chher nan an lo hiat mai ṭhin. Vangtlang khuaah pawh khian 'Pu Hanga tui' te, 'Pu Sena Tui' te pawh kan nei. Khawchhung inkalpawhna kawng sial nan sawrkar sum kan nghak ngai lo. Ka sawi tum tak chu ram hruaitute leh mipui kan ṭangrual a, mahni hmasial fal bik, a hlawkna mahni puala lo tel tum bik kan awm loh ṭhin vang a ni ber ang, sum leh pai a la tlem hle chung khan kan ramin hma a sawn chak ve hle ṭhin. Khati taka ram leh khawtlang tana inpekna thuk kha eng vanga lo awm nge tih erawh chu ka hre lo va, ramhnuai lama kan hnam sipaite hrehawm tam tak tuara rammute kan zah vang leh an tawrhna rah a ni maithei, kan ram hruaitute pawhin ram an hmangaihin ram hmasawnna tur an ngaihtuah nasa hle ṭhinin ka hria.

Khatih hun lai kha 'rambuai lai' han tih hi ka ui deuh ṭhin. Zoram hun tawna a pawimawh lai, kan ram hmasawnna tur rahbi tuk reng renga zofate kan hmanhlelh lai hun pawimawh ber a nih avangin. 'Rambuai lai' tih aia a hming mawi deuh vuah thiam hi awm se ka ti em em ṭhin. Kan tunhnu politics leh kan khawtlang nun han thlir phei hi chuan khatih hun lai kha Mizoram hun tawna hun pawimawh leh hlu lai ber, lungchhiatthlak leh runthlak bawksi, kan Mizo thawnthu tam ber leh hnam hla tam ber lo pian chhuah hun lai, mi tumruh leh mithiam Zoramin fa tak a hrin mawlh mawlh lai hun a ni.

Kan tun hun hi han thlir ve thung ila. Thingtlang khaw te reuh te tea khawtlang rawngbawltute pawhin hlêp ṭha tham deuh anmahni pual tur a awm loh chuan lungawi takin khawtlang rawng an bawl thei tawh lo. Hlawh nei lovin tuikhur kawng takngial pawh kan sial peih tawh lo. School sak te chu khawilamah, a sakna tur sum lokal aṭanga mahni chanpual tur lo serhhran tumin, hlepruk tur ringawt zawngin kan vir hut hut mai zawng a nih hlawm hi.

Kan politician leh sawrkar Officer-te tan hlauh tur leh zah tur an awm hran tawh lo bawk a, a theihna lai laiah kan ram thau sawh tumin kan bawr tuam tuam a ni ta ber mai. A sawrkar lam pawh sum hman thuah kan zalenin, kan duhna lam lamah kan hmang mai ni berin a lang. Ram ṭhatna tur aiin Party ṭhatna turin sawrkar sum kan invest tam zawk hial ni pawhin a hriat theih ta hial mai. Sawrkar sum hi party mite'n an insem zo ta maiin, tute party emaw insem turin chhiah kan chawi ṭawk ṭawk mai palh ang tih hial pawh a hlauhawm ta. Kan ram hian hmangaihtu tak tak a mamawh zual ta hle mai. Ram hi buai tawh lovin, khatih lai rilru (spirit) erawh chu kan put thar a ṭul hlein ka hria.