Written by
- Lalnunṭawma Fanai

Kan ngam loh cancer! Insûm theihna thlarau rah nen kan hneh thei em?

Dam tum leh hrisel tum kan awm a, taksa fit tura kan enkawl peih lai ngei hian, natna hian min luhchilh ve fo thung si! Hetiang hunah hian kan nunna kawltu hi kan hmu fiah fo mai. Fimkhur lo taka mahni taksa enkawl a, ruihhlo leh zûk leh hmuam chi tinreng nen chintâwk awm loa mahni inhrai ṭhin tam tak an awm mek bawk.

Hetiang mite hi he cancer natna rapthlak tak hian a tlâkbuak nasa bik a ni tih hi khawvel mithiamte'n an pawm dan a ni a; chu chu Mizote zingah pawh chiang takin kan hmu mek. Kum ruk chhunga cancer hmuh thar mi 10,462 lai an awm a, mi 5,844 laiin an thihpui bawk! Cancer natna hi engtia hneh chi nge ni ang? Kan dinhmun hi enho teh ang.

Mizoramah cancer kan tam tih i hria a, Population Based Cancer Registry (PBCR), MINECO & Civil Hospital, Aizawlin kum ruk chhung (2015-2020)-a Mizoram dinhmun an tarlan dan chuan, cancer hmuh chhuah thar mi 10,462 lai an awm a, a hma aṭanga cancer avanga damlo eng emaw zat an awm bawk. Hemi hnu kum 2023 thlenga an hmuh tharte hi data felfai zawka tarlan la rem chiah lo a ni a, eng emaw zatin a belh leh ngei bawk ang.

Kum ruk chhunga mi 10,462 hmuh thar a nih hian, kum tina cancer vei thar an hmuh zel hi en ila, a sang zawng zelin a kal a ni ber. Kum 2015-ah mi 1,645, kum 2016-ah mi 1,706, kum 2017-ah mi 1,711, kum 2018-ah mi 1,770, kum 2019-ah mi 1,767 leh kum 2020-ah mi 1,863 a ni. Hetiang hi kum tina PBCR-in cancer vei thar an hmuh chhuah a ni a, a pung nasa ta viau mai. Vei tham leh luhaipui tham a ni chiang hle.

Cancer avanga thi zata kan dinhmun en leh teh ang. Kum ruk chhung hian mi 5,844 lai an thi a; kum 2015-ah mi 971, kum 2016-ah mi 926, kum 2017-ah mi 771, kum 2018-ah mi 995, kum 2019-ah mi 1,081 leh kum 2020-ah mi 1,100 an thi. Cancer vanga thi hi kum tin an pung zel tihna a ni.

Mi tam takin meizial an zu a, nghei a har tawh ṭhin. Meizial hian mi dangte tan harsatna a siam nasa a, hriselna dinhmun a khawih nasa a, a zu ve lote kan zûk khum hian cancer natna leh natna dang a thlen hial theih avangin khawvelin a ngaimawh hle a. Puipuinna hmun hrang hrang, damdawi in, sorkar office, etc ahte khap a lo ni tawh bawk. Meizial zu mi rau rauah mi dangte ngaichang thiam, mi dangte zahderna lantir thiam a, inthiarfihlim nachâng hria an awm ta fo a, a hmuhnawm hle. Mi ṭhenkhat erawh an la harh lo viau.

Mi awm khawmnaah an kal a, meizial an phawrh a, an zu mai a. Secondhand smoke nih duh loa inthiarfihlim an lo awm a, a mihringa kha an va kawm an si a, meizial nen bawk an pan leh a, hei hi sim tur a ni. Secondhand smoke avanga hriselnain a tawrhna hi a tam hle a, zûk leh hmuam pawh ti miah lote zingah mi meizûk khû avanga cancer vei ta nia sawi pawh an awm ta ṭeuh mai. Kan nghei thei lo a nih pawhin, tu bulah nge meizial kan zuk? Khawi hmunah nge mei ka zuk? Mi dang an inthiarfihlim aiin, kei leh ka meizial hi inthiarfihlim hmasa tur kan ni tih kan pawm a ngai.

PBCR 2022 data kan en chuan, meizial kaihnawih avanga cancer natna (tobacco attributed cancer cases in Mizoram) pawh chiang takin a hmuh theih. Kum 2022 chhung khan tobacco kaihhnawih avangin cancer chi hrang hrang hming pariatah cancer hmuh a ni a, a vaia belhkhawm chu 768 a ni. Hetiang hian tarlan a ni:

No. Cancer A zat

1. Lip (hmui) 0

2. Tongue (lei) 34

3. Mouth (ka chhung) 48

4. Pharynx (hrawk) 97

5. Oesophagus (chaw kawng) 226

6. Larynx (aw báwm) 24

7. Lung (chuap) 225

8. Urinary bladder (phîng) 27

TOTAL 768

Thil lang chiang deuh chu, uchuakna thil hi a ni. Meizial zûk, kuhva ei, zarda, zu in leh hetiang lam thil reng reng hi uchuak taka in, zûk leh ei a pawi. Nghei rawh intih a, nghei ngawt hi har tak a ni a; ei tlem tur te, in nasate'n in tlem zir turtea kan inzir a finthlak tawh mai thei. Hmanah Covid-19 lai khan hriselnaah thuah doctor-te nen kan inkâwm a, Dr Eric Zomawia, Mission Director, NHM leh Principal Investigator, PBCR-in a sawi ka rilrua riak reng chu, "Rei tak dam tum tur a ni a, na deuh reng siin rei tak a dam theih thung. Hriselna ṭha neih tuma ṭan lak reng tur a ni," tih a ni.

Sa rêp ei nasat, thil um lam ei nasat, saum hman nasat thlengin, ei inah fimkhur reng a ngai. Mi kan hahdam a, a tui tui ei theiin kan awm a, a tui tui hi kan hmelma a ni deuh roh si! Health check-up neih fo a ṭul a, kan insawisel hian rei tak nghak lo a, inentir ran a pawimawh. Cancer natna hi a tira hriat chhuah a nih chuan rei tak dam zui an tam a, enkawl dam pawh an tam viau a ni.

I hriselna, ka hriselna hi thui tak i kutah, ka kutah a innghat a, vanduaina hi sawi lâwk theih erawh a ni lo. Natna hlauhawm, kan ngam loh cancer hi insûm theihna thlarau rah nen kan hneh thei em? Mahni tan ṭheuha chhân tur zawhna pawimawh tak a ni ang.

- Lalnunṭawma Fanai