Philosophy Nghet Kan Neih A Ngai

Philosophy tih thumal hi hrilhfiah thiam a awl lo hle a. Dr. Laltluangliana Khiangte chuan ‘finthuril’ tiin a hrilhfiah a, hei pawh hian a nihna mai bakah a kawh tum a phawk chhuak zo lo hle a ang. Philosophy han tih hian kan sawi fiah tur (concept) leh a hrilhfiahtu nun azirin a danglam thei viauin a lang. Philosophy zirlaite chuan a thumal ang ngawr ngawr ni lovin, philosophy-in mihring nun a nghawngna milin an hrilhfiah ber a. Anni chuan philosophy chuan zawhna dik zawt tur te, thil thlir dan dik leh danglama thlir tura a tihna hmangin an hrilhfiah tlangpui bawk. Chutiang bawkin literature zirlai chuan nun a siam danglamna, nun bul ṭhut a nihna zir zauna lam hawiin an hrilhfiah ve thei bawk a. Hetianga hrilhfiahna hrang hrang a tam avang leh philosophy hian a huam zau em avangin awmze hrilhfiah chat tur awm lovin kan thil zir tur milin a awmzia a insiam dik mai zel niin a hriat a. Chuvangin, tuna philosophy tia kan sawi pawh hi Mizo thlirna (concept) takin ‘nun bul nghet’ tiin a awmzia kan sawifiah thei ang.

Khawvela hnam hrang hrangah hian philosophy nghet nei apiang an dingchang ṭhin a. Robindranath Tagore khan England ram hi khawvela an lansarh chhan chu philosophy-a an san vang niin a ngai a, chu chuan thui takin ram hmasawnna, ei leh bar zawnna kawngah te, nunphung siamna (morality) kawngah te leh kawng hrang hranga an san chhanah a ngai a ni. Chutiang bawk chuani India ram Hindu leh Muslim-ho hi khawvel inher vela khawthlang boruak ṭha lo inmung chho pawhin an nun a khawih chhe ve mai mai lo hlein a lang a. Hei hi a chhan nia lang chu an philosophy a nghet hle a, an nun, an sakhuana leh culture-ah awmze nghet nei thei turin nun bul nghet tak an lo neih tawh vang a ni.

Mizote hi kan history ziak (hriat theih chin?) kan en chuan hnam naupang tak kan la ni a, a bikin Kristianna thurin pawh kan la belchiang tawk lo hle a tih theih a. Kan nun hian innghahna mumal tak nei turin khawvel thil hi kan la zir chiang tawk lo hle bawk. Chuvang chuan eng thil pawh lo thleng se a nawlpui nun hi a thle dual dual mai a, rilru ngaihtuahna nung taka hmang thei kan awm lo hle.

Internet khawvela kan chen tel tlat tawh avangin social media-ah eng emaw ni thil thleng hmuh tur awm ta se, kan nunphung a buai nghal zung zung a, hnathel ang maia thle mai mai kan tam a ni. Tin, kan philosophy a ngheh lohna chiang taka lang pakhat chu kan Pathian thu lak dan inpersan lutuk aṭang te hian a ni awm e. Bible chang pakhat kan hrilhfiah dan pawh a inang lo sung a, kan Pathian hriatna pawh a inrualkhai hlei thei lo.

A dawt lehah chuan tuna kan nitin nun hmannaa kan culture leh sakhuana inmil thei lo aṭang ringawt pawh hian kan philosophy ngheh lohzia a lang thei a, zu chungchanga sakhuana leh culture innekna aṭang ringawt pawh hian a tichiang viau awm e. Tin, khawngaih leh huat tur apui kan hmu hnem ta lutuk te hian kan nun a tinoin a tidahlo zo em ni aw tih theih a ni a. Social media-a kan thil hmuh thuak aṭangte hian khawngaih tur dik te, sawisel tur dik te, thil ṭha leh ṭha lo tur te pawh thliar thiam lovin kan thinlung kan lo tinem thlazen ṭhin. Hei hian a hnuleh enin thil ṭha leh hmasawnna a thlen ber em tih erawh kan chhut pha tawh ṭhin lo. A lo lan chhuahna pakhatah chuan, tun dinhmuna ram hrang hrangin an buaipui luai luai, ‘LGBTQ’, Mizo ṭawnga (a awlsam thei ang bera sawi chuan) ‘tuai leh patil’ chungchangah Mizo rilru pawh a inang ta lo hle mai. Hmanni lawka India sawrkar laipui aṭanga Mizorama an puala inenkawlna tur hmun siamna tur chungchang thu lo kalah pawh Mizote kan inlungrual hlei thei lo a, a ṭan lam leh duh lo lam kan kat nuk ta mai a ni. Chu tah tak chuan Mizo-in nun bul nghet leh innghahna nei a, kan Kristianna leh culture inmil taka fawng kan vawna thu kan kal thiamtir a ngai a, kan Mizo-pui ngei hetianga buaite hi engtin nge kan dawnsawn ang tih pawh ngaihtuah thiam lo leh ngaihtuahna seng lova nun hmang ve tawp kan tamzia a lantir a. Philosophy ṭha kan mamawhzia a lang chiang bawk a ni.

Tin, ngaihsan tur dik ngaihsan kawngah pawh hian kan la hnufual hle a. Media-in a mi vawrh lar ang ang chu lungthlu takin kan ngaisang thei mai zel a, kan hnam hmasawnna kan ngaihthah hreh lo tel zel bawk. Ṭhalai tam tak Pathiana rinna nghat ngam chiah tawh lo, rilru hahin an natna chhawk nan tu tu emaw hla sak hmanga hlimna an zawng ringawt mai te hian rilru a kap ve ṭhin; kan philosophy ngheh loh rah hi kan tuar mek niin a lang. Tu emaw a thil tih pakhat avangin kan ngaisang hluai a, a thil tih sual pakhat avangin a nun pum kan tehin kan sel leh a. Hei hian a mi nawlpui Kristianna ngheh lohzia leh Pathian thua kan chian tawk lohzia a tilangin a hriat a ni. Heng hi hnam, philosophy nghet nei lo zia a ni a, hnam hmasawnna tur atana philosophy nghet kan neih a ṭulzia a tichiangtu a ni thei awm e.

– Zirsangzela