SELF-DETERMINATION (Kan at-huai kha)
Kum 1962 khan Shillong MZP khan mahni thu thua awm tumna (self-determination) neiin, Pu A Thanglura Assam MLA paurau kha kan hnial a.
Pu A Thanglura chuan, “Congress ka dinna chhan chu Pu Nehrua (Prime Minister) khan, ‘Nangni tan chuan Scotland ram awm dan, Scottish pattern khu a ṭha ber,’ a ti a. Independence te zawng ti duh suh u, in lu in tauh keh in tauh keh mai ang. Mautâm ṭâm lai khan Assembly Hall-ah mittui parawl ṭeuhvin thu ka sawi a, Chief Minister Chaliha pawh mittui parawlin a chhuah kha,” a ti a.
Scotland ram chuan self-determination an nei a, mipui tam zawkin independent ai chuan United Kingdom-a awm zui zel an thlang ta a nih khu.
Keini ho khan kum 1966-ah khan independence kan puang ve tawp mai kha chu kan ât huai a ni. Pu Lura zilhhauna kan awih loh avangin keimahni leh keimahni kan inmantirin kan inthat pheng phung mai a nih kha. Tharum thawh avangin kan khua zawng zawng deuh thaw min sâwi khâwmsak a, kan tuarna kha a rapthlak ngawl tâwt a nih kha.
Pu Ṭhena, Chief Minnister khan theihtawp a chhuah a, mahni duhthuin kan awm leh thei ta a nih hi. Ani khan Railway kawng pawh hi Bairabi thleng chauh turin hna-hma a la a, Bairabi bak chu a duh map lo, inchîmralna tur a nihzia a hria. Chutih laiin, Zo fate insuihkhawmna tur hnahma lain, Champhaiah insuihkhawmna tur khawmpui lian a huaihawt a ni.
UNO pawhin kum 2007 khan hnam tualṭote tan self-determination kan neih theih nan UNDRIP (United Nations Declaration on the Rights of Indegenous Peoples) a lo puang ta a. Chu thupuan anga awm turin Pu R Thangmawia hruai ZoRO chuan hma a la ta a ni. Pu Thangmawia pawhin Geneva-ah kan champion-pui theih nana hma a lak laiin a boral ta hlauh mai a. A sûlhnu chhuitu kan awm ta lo hi a hnam anga vanduaina a ni. A hming lek chuan a sûlhnu chhuitu chu kan awm nâ a, a hmalakna anga kan kal thiam thlawt lo hi a vanduaithlak ngawt mai.
Tunah hian a ṭawngka maia sawi lo va, a feha feh chhuah ni tin a hun a, feh chhuak thei kan awm ta si lo hi a va runthlak ngai tak em. Self-determination nei thei tura UNO-in kawng zau taka a hawn huau laia chu kawng zawh tura hmalakna awm map lo anga lang hi ṭhangtharte'n min la dem dawn. Tun hun hi world politic-a kan inzeh luh ve theihna hun a ni e. Pu Thangmawia kha a va ngaihawm ta em! Ṭhalaite u, ṭhanharh a hun.
Tun September thla aṭanga theihtawpa ṭan kan lak loh chuan, ka sawi tawh ṭhin a, ka sawi nawn leh dawn, ‘Ṭhangtharten min la dem dawn'. Nghah chhuah mai chi a ni lo, a thawha thawh chhuah ngai chi a ni tlat.
UNO thupuan angin self-determination kan nei thei. Kan unaute Manipur, Myanmar leh Bangladesh rama an tawrhna rapthlak tak hi UNO-a sawi chhuah hun remchang a ni a; tun hun hi self-determintion kan neih theihna hun rangkachak a ni. Kâ chauha sawi lovin, ni tin feh chhuah a hun.
'Aw, unau, a politik lalram zawng hmasa la, thil dang zawng zawng tah chuan a awm,' tih Fiaratui kulha inziak khi han chhiar ve teh. Kum 28 mi lek ka nih laiin Samthang rama Fiaratui kulhah he thuziak dengkhawng tak hi ka ziak a. Ka pension hmain rawng hnawih tharin, kan ramhnuai laia kan pulpitah ngei khang hun laite kha ka han tlangaupui a. Chutah ngei chuan, “Thliarkar dang ngaihdan dek che tham” tih bu, khua aṭanga ramhnuai km. 4-ah kan han tlangzarh leh a nih kha.
Tun hun hi khawvel politik huang ngeia Zo fate kan inzeh luh ve nana hun ṭha a ni; he hun ṭha hi kan chân a hlauhawm ta hle mai. Tun bak hi chu a ziah pawh ka ziak peih tawh lo mai thei a ni. Pu Thanglura hlauh hun kha a liam a, tun hi UNO-in hun tha a hawn hun lai tak a ni e.
Kan Pathianin phal se chuan Pu Ṭhena, Pu Thangmawia leh Pu Rozathanga te lim lianpui AR Lammualah din luah thei ila an phu ngawih ngawih. Mahse, chu zawng Pathianin a phal si lo. Self-determination hawn chhung hi i bawhpelh lul lo ang u.
- Dr Keihawla Sailo, Ph: 9436142327