Sorkar hna leh corruption
‘Party Politics leh Corruption’ tih kan ziak tawh a. Party politics chu corruption zung a nih dan pawh kan sawi tawh. Tun ṭmah chuan ‘Sawrkar ha leh crruption’ tih hmangin kan rama eirukna (corruption)-n sawrkar hnaah zung thuk tak a khuar dan kan sawi dawn a ni.
Sial rângin sial râng a hring' tih ang maiin politics dik lo chuan sawrkar ṭha lo a siam a, sawrkar ṭha lo chuan sawrkar hna ṭha lo leh sawrkar hnathawktu ṭha lo pawh a hring ta zel a ni. Sawrkar hnathawktu lak tam tak chu politician-te eirukna (corruption) nen inzawma lakte an ni. Hna lak aṭang khan a corrupt nghal a nih chuan hnathawktu ṭha tak, rinawm tak, dik tak neih a beiseiawm vak lo tihna a ni. 'Kâwi pawh a kâwm a ṭhat leh a rah a ṭha a, a kâwm a ṭhat loh leh a rah a ṭha lo' tih ang kha a ni.
Party sawrkar apiangah politician-te'n an mi leh sate duhsak bik avanga hna an pek ‘political appointment’ an tih mai hi tam tak an awm ṭhin. Ka hriat phak ve chinah hetianga induhsakna avanga hna hmuhte hi America leh England ramahte chuan thil awm tura ngaih a ni lo. Lo ti awm ta se la chu thubuai lian tak an awrh nghal ang.
Sawrkar department hrang hrang sawrkar hnathawkte'n an eiruk dan hi a inang vek lo. Amaherawhchu, kan ram sawrkar kal dan dik lo avang hian sawrkar department eiruk awm miah lohna hi a awm ang em tih hi zawhna lian tak a ni hial zawk. Sawkar hnathawk eirute hi zawng dawn ila, dap chhuah sên loh khawpa tam an awm thei ang. Amaherawhchu, sawrkar hnathawkte hi an sual vang ti dawn ila a dik vek bik lo vang. Kalphung dik lo, tih dan dik lo kan lo chhawm khan rilru dik lo, eiruk duhna rilru (moral corruption) kha a lo siam tawh a, mahni hlawha lungawi loh kha a nih dan turah kan ngai titih tawh a ni. A hlawh tam tam hi duham tur, hlawh bak pawisa ruh tur nei tam tur emaw kan ti tawh hial a ni. Bible-in duhamna milem biakna a tih hian sawkar hnathawktute a luhchilh a, bu a khuar thuk em em a ni. Sawrkar hnathawkte pawh hian an chan loh tur, an hlawh ni miah lo sum leh pai an huite hi eiruknaah pawh an ngai ṭha duh tawh mang lo va, an chan tur ve rênga ngai pawh tam tak an awm mek. Mipui nawlpui, sawrkar hnathawk ve lem lo tam tak chuan sawrkar hnathawh leh eirukna thûk taka inzawm dan hi kan hre lo mai thei. Mipuite'n kan hriat ve nana tarlante pawh a ṭulin ka hria. A langsar zual deuh deuhte kan sawi ang.
A hmasa berah chuan ‘department bungrua lei chungchanga eirukna’ hi han tarlang hmasa ila. Department hian an hnathawhna atana mamawh an lei a ngai ṭhin a, a tlangpuiin Mizoram pawna thil a ni tlangpui. Heng an thil lei turte hi pe chhawngtu (supplier) mumal tak neite pawh an awm rualin, chutiang ni lo, an duhsak zawngte pawh an hmang ṭhin. Heng bungrua pe chhawngtute hi tam tak chu hnam dang (vai) kan tihte an ni. Anni ho hman hi eiruk a langsar lo deuh a, tin, sum siamna tur a nih chuan pute tihlawm hi an thiam khawp mai. Sawrkar bungraw lei leh hralh hmang hian sawrkar hnathawk leh a pe chhawngtu (supplier)-te'n sawrkar sum aṭanga hlawkna an chan tura siam bak tam tak insiamin an eiru ṭhin. Bungruate kha a man tur dik tak ni lo, quality dik lo, a buangrua pawh a nihna tur ang zat ni lote leh a tak awm lova bill siam tam tak pawh a awm ṭhin. Hetianga sum tam tak dik lo taka eirukna (corruption) hian sawrkar hna thawktuteah thûk takin bu a khuar tawh a ni.
A dawt lehah chuan, sawrkara hna thawh tur (contract) inpek hmanga eirukna a ni. Department hrang hrang hian sum hmanga hnathawh tur an neihte hmangin sum nasa takin an lo insiam ve ṭhin. Hei hi a lar leh langsar ber pawh a ni awm e. Kan hriat lar zawk tak chu, politician-te'n contractor ni lote duhsaka hna an pek ṭhin hi a ni a; mahse, tuna kan sawi hi chu sawrkara hna (contract) hna hmanga sawrkar hnathawkte'n sum an ei ṭhin hi a ni.
Sawrkar hnathawk, hna pe theitu, mawhphurtute khan hna thawktute hnen aṭang khan sum an lo eiru ve ṭhin a, tunlai phei chuan hetiang hi chu eiruk pawh an ti ṭha duh tawh lo va, 'ei lan' an ti tawh alawmte an ti hial. Kan Bible chuan, hnathawktu chu hlawh hmu tlak a ni tiin min hrilh a, mahse, kan thawh hlawh ni miah lo, mi hnathawha sum lo ei vete kha chu rûkru kan ni tihna a ni. Sawrkar hnathawkte chuan an hnathawh hlawh tura mumal taka siam kha an chanvo dik tak chu a ni a, chu mi hnathawhna sum lo lak pên ve kha eirukna dik tak a ni.
A pathumnaah chuan, ‘dâwt bill siam hmanga eirukna’ a ni. He eirukna ṭha lo tak hi sawrkar hnathawktute'n sum hmang miah si lo va, hmang anga bill an siam ṭhin hi a ni. A bikin hei hi department-a sum lam khawihtute tana thang hlauhawm tak a ni. He sum eiruk hluar lai ber chu sawrkar kum tawp, account tihfel hun lai hi a ni an ti. Sum hman tur anga budget-a tel, hman tak loh leh hman hman lohte kha hmang angin bill/receipt lem siamin account-ah an ziak lut ṭhin. Tichuan, sum tam tak chu a thawktute khan an eiru ta ṭhin a ni.
A palinaah chuan ‘damdawi bill lem siama eirukna’ a ni. Department hrang hrangte hian thawktute damloh nikhuaa inenkawlna tur sawrkar sum budget an nei deuh vek a. Heng damloh nikhuaa an inenkawlna, zinna, damdawi in awm man, inzaina man, damdawi leina leh a dangte kha a taka an sen aia tam deuh bill siamte an awm ṭhin. Ṭhenkhat sawi dan phei chuan damdawi ina thawk doctor-te nena inthuruala bill siam te, damdawi zuarte nena inthuruala bill siamte pawh a awm ṭhin an ti.
He eirukna phei hi chu a pawi tak zet zet a, thil dang hmanga eiruk ai pawh hian a pawi leh zual. Sawrkar sum senga a thlawna inenkawlna pawh duh tawk lova damloh denchhen lehzela sum lo eiruk pawisa kha chu min eichhe lehtute pawh a ni thei. Covid hri len lai khan damdawi te, hmui tuamna te, hri danna (vaccine)-te leh thil dang dang lei si loh, lei anga bill siamah cheng nuai tam fe eirute pawh an awm tih report kan dawng phei chu thin a ṭhâwng dawt dawt a ni ber mai.
A tawp berah chuan ‘ai kal lak hmanga eirukna’ a ni. Hei hi sawrkar hnathawkte'n an thawh ai thawk tura mi an chhawr a, hlawh insem hi a ni. He thil hi engtik lai aṭang chiah khan nge kan lo tih ṭan ka hre lo. Tam tak chuan hei hi eirukna (corruption)-ah pawh kan ngai lo mai thei. Amaherawhchu, khawvel hmun dangah hetiang hi an chin ve kei chuan sawi tur ka hre lo. Kan rama sawrkar hnathawk tam takin an hna chanpual tura sawrkarin a pek chu sum tlemtê hmangin mi dang an thawhtir a, an hna kha thawk miah lovin hlawh tam zawk an la ṭhin. Bible-in 'Thawk lo chuan ei pawh ei suh se,' a tih nen a inkalh tlat a ni. An hna kha an thawk thei lo a, aikal an la dawn a nih chuan a aia thawktu khan a hlawh lak zawng zawng chu an chang tur ni âwm tak a ni.
Hei hi sawrkar hna hmanga eirukna lian tak a ni a, miin thubuai lo siamsak duh ta se lung in tân theihna tur thil a ni tlat. He aikal lak hmanga a thawk lovin sum lo dawn ve dan hi India ram danah pawh a awm ka ring lo. Sawrkar hian eiru chhuitu CBI a rawih tak tak dawn chuan department zawng zawng hi chhui chhuah vek a ngai hial ang tih mai turin sawrkar hna leh eirukna hi a lo inkungkaih thûk tawh a ni.
- Rev. Dr. Zaichhawna Hlawndo