Thlai thar hralhna
- Rev. Lalfakawma Ralte
Thawkrimte beidawnna ram
Kumin February thlaa Hortoki kan kal tumin a khaw mi ṭhenkhatte nen an huante kan fang a, Kutbul Lui chhuah kal tur kan nih avangin Tlawng Lui kan pannaah hatkora huante kan thlir a. Kan titi-naa lungchhe lek leka an sawi chu, “Hmanah chuan state pawn aṭangin kan hatkora leh thil dangte min rawn leisak ṭhin a. Tunah chuan kan huan thlai lei turin tumah an rawn kal ngai tawh lo. Tuna hatkora rah la awmte pawh hi a tla ang a, a ṭawih zo mai mai dawn. A taima fal mi ṭhenkhatin a tui an sawr a, man tlawm te tein (bottle khat Rs. 30.00/-) an hralh ve ṭhin. Kan hatkora huante hi enkawl ṭhat man a awm tawh hlawl lo,” tih a ni a, a rilru nat thlak hle.
Hei hi Mizoramah thil thar a ni lo. Anmahni ang thova leitu tur hmuh zawh loh vang leh a ngaihna hriat loh hrim hrim vanga mahni thlai thar chhun chhun pawh sum faia chantir thei lo kan tam mai. Chhingchhip khua pawhin an lakhuihthei thar sa, hralh ngaihna an hriat loh chu kawngpuiah an chhung vum tak tak a, motor lo kal apiang an chil keh phengphung tir tawh a nih kha. Hmanni lawkah Champhaia CHANEM-ah bawnghnute uiawm tham tak chu mipui hmuhah leihbuak huau huau a ni bawk a. Tunah hian Mizoram khaw tam takah sawhthing hralhna rate a ṭhat loh avangin chawh hun tawh tak, chawh lohva dah a awm mek bawk.
Tun ang renga kan kal zel a nih chuan Mizoramah hian taima taka huan, lo, leilet neih a phurawm lo tial tial ang a, sawrkar hnain min daih dawn lo nasa bawk si a; ṭhalai hna nei lo, awm ngaihna hre lo kan nei ṭeuh dawn tih hi chal pen fawk ai mah hian a chiang a. Chuti chung chuan kuthnathawktute dinhmun chhia hi min veipui a, mutmawh hnar mawha min neihpuitu sawrkar kan la nei reng reng lo.
Hnam thatchhia kan ni reng em?
Mizo zingah chauh ni lo, khawvel hnam hrang hrang zingah hian mi tam zawkin rim taka an thawh laia thawhrim a ṭulna hre lo chi hi an awm ve zel. Mizo zingah pawh thawhrim tum lova hlawk thut tum mi ṭhenkhat an awm ve a. Mizo zinga hlawk thut tumtuten engati nge heti hian an tih tak mai tih zawhna hi chhanna tam tak a awm thei awm e. Chhanna pakhat chu hah taka hnathawh hi Zoramah a hlawk hlawl lo va, party office-a nalh taka in-report tlut tlut mai khan a mawm theih ber zawmah tih thuruk an chhar chhuah vang chu a ni chiang mai a.
Party hruaitute leh officer lian belh tur nei ve lo thingtlang kuthnathawktute chuan Mizoramah hian kawla ni chhuak chhiarin a hlawk emaw hlawk lo emaw, thlansa phulkaiin hna an la thawk reng a, tunah ngei pawh hian thalai tam tak chu khawvel changkanna ngaihtuah ve pha lovin ramah an riak a, “Engtikah nge kan tan zalenna kawl a en ve dawn?” tia zawtin, an hui pap pap mek a ni.
Mizote hi thawh tur ṭha a awm a, a hlawk dawn chuan thawh hreh nei lo tak, hnam taima lutuk kan ni. Sawhthing man a to kum chuan nachhawkna hmawm chungin ṭhahnemngai takin kan thawk a; thawh hah phu tawkin kan lakhuihthei min laksak ngei dawn tih kan hriat chuan apui anawiin huanah kan thawk suau suau mai. Tuma tirh kal kan ngai lo ve. Hnathawh hah man awm lo lutuka thawk lui hram hram reng turin Mizo pa hi a mawl tawk lo.
Market chu?
Market kan sawi hmain national/ international market-a thawn chhuah tham kan thar chhuak em? tih hi kan inzawh hmasak a ngai a. Mizote’n tam kan tih hrih mai hi company lian tak takho tan chuan an ni khat sawngbawl daih pawh a lo ni lo ṭhin a. Entir na’n Chhingchhip-ah MIFCO-in khawl an nei a. Chhingchhip khuain lakhuihthei an thar chhuah zawng zawng pawh an khawl lian tan thla 2/3 her daih bak a awm lo va. Kum khata thla 12 awmah khan thla 10 emaw lai chu hman lohvin an khawl kha an dah a ngai a.
State pawn aṭanga min thawhpui duh company liante chuan kar tin sawhthing metric ton 2, thla tin sapthei metric ton 5 tih vel tein a nia sumdawnna min neihpui an duh dawn. Chumi atan chuan…
Tuna kan tih loh ang hian
kan ti ang
Tuna NLUP hnuaiah hian veng/khaw khatah pawh trade hrang hrang min thlantir a. Huan neitu, khaw hmun khata awm te pawh serthlum te, coffee te, a dangte pawh min thlantir duah a. Vairengte khuain eng nge a ngeih tur? Sangau khuain eng nge a ngeih tur tih, a ram leilung al leh al loh dan te, a vawh, a lum thute zirchianna a awm lo nia sawi a ni. A supply dan pawh hi a inang lo hle. Maite khaw pain a sawi dan chuan private supplier aṭanga serthlum tiak tha tak pakhat Rs. 25/-a an lei theih reng laiin, NLUP hnuaia supply-tu hnen aṭang chuan tiak khat Rs. 100/-a an lei a ngai daih thung. A ṭhen phei chu a zung awm lo hulhual te a ni lehnghal.
Tuna kan kal dan pangngaiah hian hmun ṭhenkhatah lo hausakpui mah se ram pumpui ngaihtuahin ram dinchhuahna tham a awm lo. Khaw khata thlai chi hrang hrang min chintir lo hian a tlang dung a tlang dung hian coffee emaw, lakhuihthei emaw, serthlum emaw, a eng pawh ni se a hlawma min chintir a ngai niin a lang. Khaw sawi khawma, khaw lian pui pakhata coffee (emaw a dang emaw) chin tuar mai kha duhthusam a nih laiin kan politics kalphung enin chu chu thil theih niin a lang lo va. Tunah hi chuan Mizoram hian ram politics khel lovin party politics leh tlin politics chiah kan la khel miau si a.
Seling tlang dung aṭanga tanin Khumtung, Baktawng, Chhingchhip pheiah, Serchhip thleng rakin, lakhuihthei nge sapthei, balhla nge coffee zawk, a tha ber tur kha kan thlang chhuak ang a. Kan ram leilung chiang taka zirin, sawrkar hian tihluihna pawhin chi khat chauh emaw, a tam berah chi hnih, min chin luihtir ang a. Khaw 15/20 chuangah a inang kan chin thap chuan hralh tur a lo tam thei tawh dawn a. Chutih hunah chauh chuan a ni, kan thlai thar chhuah te chu a metric ton zawnga kan teh ve theih tawh dawn ni. Chumi hun chu a ni Mizote’n market lian tham kan buaipui ve theih hun tur chu.
Chuti anga tam thlai kan thar chhuah a, state pawna thawn chhuah tur, sawrkar tan pawha buaipui thama tam kan neih hunah chuan kan sawrkar chak takte chuan min ngaihthah tawhin ka ring miah lo. Tuna hruaitute tawngkam kan hriat fo chu, “Buaipui tham tak tak thawn chhuah tur kan la nei lo,” tih hi a ni si a. Thawn chhuah tur tam tak kan neih theih nana tihluihna hial pawha thlai inang min chintir ngamtu sawrkar a ni, tuna kan mamawh chu. Mizo pain a mamawh chu sum petu ni lovin, a thawhrim rah hralh chhuahna tur ngaihtuahpui duh khawpa amah hmangaihtu politician a ni. Chuti ang mi chu nang Mizo, vote i pek dawnah khan hre chhuak mawlh ta che!
Cold storage
Hmun danga thawn chhuah chu sawi loh, Mizorama kan harsatna pakhat chu kan thlai/thei thar chhuahte dahthatna kan nei lo va, a tam vanglaiin hne hnawkin kan ei a, a hnu rei lo teah kan hmuh theih chhun chhun to mangkhengin kan lei leh thin. Hei hian changkanna kawng a la hawi lo hle. Hemi pumpelhna ṭha tak chu hmun pawimawh laia cold storage dah hi a ni a. Cold storage hian enkawl uluk a mamawh hle a, mi thiam tak takten ngun taka an vil a ngai a. Vairengtea Pro. Pastor-a kan awm lai khan I.O.C. vengah cold storage ropui taka hawnnah kan tel ve a, kan awm chhung la la khan a hmantlak lo zui ta a.
Ram hmasawnna kan duh tak tak chuan cold storage enkawltu tha kan nei ngei turah ngai ila. Khaw hrang hrangten an chhawr tangkai vek theih turin hmun pawimawh lai, kal pawh awlsamna hmunah, hmun li hmun ngaah kan dah ang a. Chu’ng hmuna thlai kan dahte chu engtiklai pawhin a rate a tha reng thei ang a, kuthnathawktute tan kawl a lo eng ve thei tawh ngei ang.
Tlawngkawmna
Kan sawrkar hrawn tawh zozaite hian Mizo kuthnathawktute hi enchhinna (trial and error) stage-ah min dah rei tawh lutuk a. Kuthnathawktu tan chuan a luhaithlak lutuk tawk tawh e. Kan ram leilung hian ngeih sa a nei teuh a. Lakhuihthei, sapthei, iskut, coffee, sawhthing etc ringawt pawh hi kaihhruaina tha hnuaiah chuan dinchhuahpui tham vek an ni. Khaw 20 chuang, inhnaih deuh hovah, lakhuihthei emaw, lakhuihthei leh coffee emaw min chintir sela, uluk takin hmangaihna nen min vil tlat tawh bawk sela. Chu miin a huam loh khaw 20 dangah sapthei emaw ching tlep tuar mai bawk ila. Chuta kan thar chhuah tam dan tur chu hmuh chakawm tawh tak a ni. Chu mi thar chhuah awm vum hnur tur chu min buaipui peih dawn lo a nih chuan thuhran le. Kuthnathawktute manganna min hriatthiamsak a, kan din chhuahna tura, thu chauh ni lo, a taka ke min pensaktu tur kan thlang chhuak ve tawh ang chu.